Παρά τη ραγδαία εξέλιξη της ναυτιλιακής τεχνολογίας και την ενίσχυση του κανονιστικού πλαισίου, τα ναυτικά ατυχήματα δεν έχουν εξαλειφθεί. Αντιθέτως, εξακολουθούν να αναδεικνύουν ένα σταθερό στοιχείο: τον ανθρώπινο παράγοντα.
Η εισαγωγή του Διεθνούς Κώδικα Διαχείρισης Ασφάλειας (ISM Code) από τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (International Maritime Organization) αποτέλεσε καθοριστικό βήμα για τη θεσμοθέτηση Συστημάτων Διαχείρισης Ασφάλειας (Safety Management System). Ωστόσο, η εμπειρία δείχνει ότι η τυπική συμμόρφωση δεν ισοδυναμεί πάντα με ουσιαστική ασφάλεια.
Το όριο της συμμόρφωσης
Για πολλά χρόνια, η ναυτιλία αξιολογούσε την ασφάλεια με βάση την ύπαρξη εγχειριδίων, διαδικασιών και πιστοποιήσεων. Αυτή η προσέγγιση, αν και απαραίτητη, συχνά οδηγεί σε μια «γραφειοκρατική ασφάλεια», όπου η συμμόρφωση γίνεται αυτοσκοπός.
Στην πράξη, παρατηρούνται φαινόμενα όπως:
Τυπική εφαρμογή διαδικασιών χωρίς ουσιαστική κατανόηση, υποαναφορά περιστατικών και near misses, πίεση χρόνου που οδηγεί σε παρακάμψεις διαδικασιών.
Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα που φαίνεται ασφαλές στα χαρτιά, αλλά δεν αντανακλά πλήρως την επιχειρησιακή πραγματικότητα.
Ο ανθρώπινος παράγοντας στο επίκεντρο
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η πλειονότητα των ναυτικών ατυχημάτων συνδέεται άμεσα ή έμμεσα με τον ανθρώπινο παράγοντα. Ωστόσο, το ανθρώπινο λάθος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απομονωμένα.
Σύμφωνα με το μοντέλο του James Reason, τα ατυχήματα προκύπτουν όταν πολλαπλές αδυναμίες ενός συστήματος ευθυγραμμίζονται. Σε αυτό το πλαίσιο, ο ανθρώπινος παράγοντας περιλαμβάνει:
Κόπωση και εργασιακή πίεση, ποιότητα επικοινωνίας στη γέφυρα, λήψη αποφάσεων υπό αβεβαιότητα, οργανωσιακή κουλτούρα και ηγεσία.
Άρα, δεν πρόκειται απλώς για «λάθη ανθρώπων», αλλά για «σφάλματα συστημάτων στα οποία εμπλέκονται άνθρωποι».
Από το SMS στη διακυβέρνηση κινδύνων
Η σύγχρονη προσέγγιση στη ναυτική ασφάλεια μετατοπίζεται από τη λογική της συμμόρφωσης προς τη διακυβέρνηση κινδύνων.
Η διαφορά είναι ουσιαστική:
Η συμμόρφωση απαντά στο «αν τηρούνται οι κανόνες», η διακυβέρνηση κινδύνων απαντά στο «αν το σύστημα λειτουργεί ασφαλώς στην πράξη»
Αυτό σημαίνει:
Ενεργή διαχείριση κινδύνων, ενίσχυση της κουλτούρας ασφάλειας, συμμετοχή του πληρώματος στη διαδικασία ασφάλειας, συνεχής οργανωσιακή μάθηση.
Η Ναυτική Εκπαίδευση ως κρίσιμος παράγοντας
Η Ναυτική Εκπαίδευση και Κατάρτιση αποτελεί τον θεμέλιο λίθο για τη διαμόρφωση της μελλοντικής κουλτούρας ασφάλειας.
Παρότι η παραδοσιακή εκπαίδευση επικεντρώνεται κυρίως στις τεχνικές γνώσεις, οι σύγχρονες απαιτήσεις της ναυτιλίας καθιστούν απαραίτητη την ενίσχυση των λεγόμενων «μη τεχνικών δεξιοτήτων», όπως:
Ηγεσία και συνεργασία, επικοινωνία στη γέφυρα (Bridge Resource Management), διαχείριση κόπωσης, λήψη αποφάσεων υπό πίεση.
Η ενσωμάτωση αυτών των στοιχείων είναι καθοριστική για τη μείωση του ανθρώπινου σφάλματος και την ενίσχυση της επιχειρησιακής ασφάλειας.
Η κουλτούρα ασφάλειας ως καθοριστικός παράγοντας
Η εμπειρία έχει δείξει ότι ακόμη και τα πιο ολοκληρωμένα συστήματα αποτυγχάνουν όταν δεν υποστηρίζονται από ισχυρή κουλτούρα ασφάλειας.
Μια ώριμη κουλτούρα ασφάλειας χαρακτηρίζεται από:
διαφάνεια στην αναφορά λαθών, εμπιστοσύνη μεταξύ πληρώματος και διοίκησης, προτεραιότητα στην ασφάλεια έναντι της απόδοσης, συνεχή εκπαίδευση και βελτίωση.
Συμπέρασμα
Η ναυτική ασφάλεια δεν μπορεί να εξασφαλιστεί αποκλειστικά μέσω κανονισμών και διαδικασιών. Ο ανθρώπινος παράγοντας παραμένει ο καθοριστικός κρίκος μεταξύ θεωρίας και πραγματικότητας.
Η μετάβαση από τη συμμόρφωση στη διακυβέρνηση κινδύνων, σε συνδυασμό με την αναβάθμιση της ναυτικής εκπαίδευσης, αποτελεί το επόμενο βήμα για μια πιο ασφαλή, αποτελεσματική και βιώσιμη ναυτιλία.
Διαβάστε ακόμη: Πλοίαρχος ή Μηχανικός; Μια κρίσιμη επιλογή σπουδών και σταδιοδρομίας για τον νέο άνθρωπο
