Η αξιοκρατία στη ναυτιλία δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά βασική προϋπόθεση για την ασφαλή λειτουργία κάθε πλοίου. Όταν όμως οι προσωπικές σχέσεις αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από την πραγματική απόδοση, οι συνέπειες δεν επηρεάζουν μόνο τους εργαζομένους, αλλά και τη λειτουργία ολόκληρης της εταιρείας.
Κάθε επαγγελματίας ξεκινά την καριέρα του πιστεύοντας ότι η σκληρή δουλειά, η αφοσίωση και η καλή απόδοση θα οδηγήσουν στην εξέλιξη. Είτε κάποιος εργάζεται σε ένα πλοίο είτε σε ένα γραφείο στη στεριά, η προσδοκία είναι η ίδια. Οι αξιολογήσεις θα πρέπει να αντικατοπτρίζουν την ποιότητα της εργασίας, τις δεξιότητες, την υπευθυνότητα και τη συνολική συνεισφορά του εργαζομένου.
Ωστόσο, σε ορισμένους εργασιακούς χώρους, οι εργαζόμενοι αισθάνονται ότι οι αξιολογήσεις εξαρτώνται περισσότερο από τη σχέση τους με τους προϊσταμένους τους παρά από την πραγματική τους απόδοση. Είτε αυτό ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα είτε αποτελεί απλώς αντίληψη των εργαζομένων, οι συνέπειες είναι ακριβώς οι ίδιες. Η εμπιστοσύνη φθίνει, το κίνητρο μειώνεται και οι άνθρωποι αρχίζουν να αναρωτιούνται αν τελικά αξίζει να δίνουν τον καλύτερό τους εαυτό.
Το ζήτημα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στη ναυτιλιακή βιομηχανία, όπου κάθε θέση συνοδεύεται από μεγάλη ευθύνη. Ναυτικοί, επιθεωρητές, αρχικαπετάνιοι και αρχιμηχανικοί, αλλά και όλα τα στελέχη των γραφείων, διαχειρίζονται την ασφάλεια, τη συμμόρφωση, τις επιχειρησιακές λειτουργίες και περιουσιακά στοιχεία μεγάλης αξίας.
Οι ευθύνες αυτές απαιτούν γνώσεις, πειθαρχία, ομαδικότητα, σωστή κρίση και σταθερά υψηλή απόδοση. Για αυτόν τον λόγο, οι αξιολογήσεις θα πρέπει να επιβραβεύουν τις μετρήσιμες επιδόσεις και όχι την προσωπική εγγύτητα με έναν προϊστάμενο.
Όταν οι εργαζόμενοι πιστεύουν ότι οι προσωπικές σχέσεις έχουν μεγαλύτερη σημασία από το πραγματικό αποτέλεσμα, οι επιπτώσεις ξεπερνούν κατά πολύ έναν μόνο κύκλο αξιολόγησης. Πολλοί αφοσιωμένοι επαγγελματίες σταματούν να καταβάλλουν επιπλέον προσπάθεια, επειδή θεωρούν ότι το αποτέλεσμα έχει ήδη προαποφασιστεί.
Άλλοι σταματούν να μοιράζονται ιδέες, ενώ κάποιοι αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στο να εντυπωσιάσουν τους κατάλληλους ανθρώπους αντί να βελτιώνουν τις δεξιότητές τους. Σταδιακά, η εσωτερική πολιτική αντικαθιστά τον υγιή ανταγωνισμό.
Η μεγαλύτερη απώλεια είναι συνήθως αθόρυβη. Οι εργαζόμενοι με υψηλές επιδόσεις σπάνια διαμαρτύρονται. Απλώς αποστασιοποιούνται ή επιλέγουν να μετακινηθούν σε οργανισμούς όπου η δουλειά τους αναγνωρίζεται με δίκαιο τρόπο. Μαζί τους, όμως, φεύγει πολύτιμη εμπειρία, τεχνογνωσία και οι αυριανοί ηγέτες.
Ένα δίκαιο σύστημα αξιολόγησης δεν σημαίνει ότι όλοι λαμβάνουν την ίδια βαθμολογία. Σημαίνει ότι όλοι αξιολογούνται με τα ίδια κριτήρια. Σαφείς στόχοι, μετρήσιμα επιτεύγματα, τακτική ανατροφοδότηση και διαφανείς συζητήσεις βοηθούν τους εργαζομένους να κατανοήσουν τι αναμένεται από αυτούς και πώς μπορούν να βελτιωθούν. Όταν οι άνθρωποι εμπιστεύονται τις διαδικασίες, συνεχίζουν να έχουν κίνητρο και συνεισφέρουν με αυτοπεποίθηση.
Οι ηγέτες έχουν τη μεγαλύτερη ευθύνη στη διαμόρφωση αυτής της κουλτούρας. Ο σεβασμός κερδίζεται όταν οι προϊστάμενοι αναγνωρίζουν την ικανότητα, την ακεραιότητα, τη συνεργασία και τα αποτελέσματα αντί για τις προσωπικές σχέσεις. Οι δίκαιες αποφάσεις οικοδομούν εμπιστοσύνη και εμπνέουν τους ανθρώπους να δίνουν τον καλύτερό τους εαυτό κάθε μέρα.
Ως επαγγελματίες, ίσως να μην μπορούμε πάντα να ελέγξουμε τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμαστε. Μπορούμε όμως να ελέγξουμε τη στάση μας, την ακεραιότητά μας και τη δέσμευσή μας ότι θα κάνουμε σωστά τη δουλειά μας. Η φήμη που χτίζεται μέσα από συνεπή και ποιοτική εργασία θα έχει πάντοτε μεγαλύτερη διάρκεια από την αναγνώριση που αποκτάται μέσω προσωπικής επιρροής.
Στο τέλος, κάθε οργανισμός θα πρέπει να θέτει στον εαυτό του ένα απλό ερώτημα: Επιβραβεύουμε τους ανθρώπους για το ποιον γνωρίζουν ή για όσα πραγματικά προσφέρουν; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα διαμορφώσει την εμπιστοσύνη των εργαζομένων, την οργανωσιακή κουλτούρα και τη μακροπρόθεσμη επιτυχία. Όταν αναγνωρίζεται η αξιοκρατία, οι οργανισμοί διατηρούν τα καλύτερα στελέχη τους, οι εργαζόμενοι παραμένουν κινητοποιημένοι και όλοι εξελίσσονται μαζί.
Όταν η αξιολόγηση παύει να είναι αξιοκρατική
Στο ναυτικό επάγγελμα έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία η σωστή αξιολόγηση. Το να εργάζεται κάποιος σε ένα γραφείο στην στεριά με δημοσιοϋπαλληλικά κριτήρια είναι ανεκτό σε πολλές περιπτώσεις και, κακά τα ψέματα, συμβαίνει αρκετά συχνά. Το να εφαρμόζεται όμως η ίδια νοοτροπία πάνω σε ένα πλοίο, όπου κάθε απόφαση μπορεί να επηρεάσει την ασφάλεια ανθρώπων, φορτίου και περιβάλλοντος, μπορεί να έχει πολύ σοβαρές συνέπειες.
Πολλοί ναυτικοί θεωρούν ότι αυτή η νοοτροπία εμφανίζεται ολοένα και συχνότερα στον χώρο της ναυτιλίας. Η έμφαση μετατοπίζεται σταδιακά από τη ναυτοσύνη, την επαγγελματική επάρκεια και την προσωπική προσπάθεια προς άλλα κριτήρια. Όταν ένας ικανός αξιωματικός αισθάνεται ότι αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο όπως ένας μέτριος επαγγελματίας, το κίνητρο για συνεχή βελτίωση αρχίζει να εξασθενεί.
Κάποτε ο καλός επιβραβευόταν και η δουλειά του αναγνωριζόταν. Σήμερα, σε αρκετές περιπτώσεις, η αξιολόγηση φαίνεται να εξισώνει τον εξαιρετικό με τον μέτριο επαγγελματία. Αντί ο μέτριος επαγγελματίας ναυτικός να προσπαθήσει να γίνει καλύτερος, συμβαίνει πολλές φορές το αντίθετο. Ο ικανός επαγγελματίας σταδιακά σταματά να προσπαθεί περισσότερο από όσο απαιτείται, αφού αντιλαμβάνεται ότι η επιπλέον προσπάθεια δεν οδηγεί απαραίτητα και σε αντίστοιχη αναγνώριση.
Γιατί συμβαίνει αυτό και ποιες είναι οι συνέπειες
Βέβαια, αξίζει να δούμε και την άλλη πλευρά. Πολλές φορές οι ίδιες οι εταιρείες πέφτουν σε αυτή την παγίδα χωρίς να το επιδιώκουν. Ένας αξιωματικός που είναι πάντα συνεργάσιμος, δεν δημιουργεί εντάσεις και λέει εύκολα «ναι» στις απαιτήσεις του γραφείου, μπορεί να θεωρηθεί πιο «βολική» επιλογή από έναν εξαιρετικά ικανό επαγγελματία με ισχυρή προσωπικότητα και διαφορετική άποψη.
Βραχυπρόθεσμα αυτό ίσως κάνει τη διαχείριση ενός στόλου πιο εύκολη. Μακροπρόθεσμα όμως δημιουργείται ένας οργανισμός όπου η αριστεία δεν ανταμείβεται, οι πραγματικά ικανοί άνθρωποι απογοητεύονται και τελικά αναζητούν την επαγγελματική τους αναγνώριση αλλού.
Είναι ένα τεράστιο πρόβλημα στο οποίο η βιομηχανία θα κληθεί να δώσει απαντήσεις τα επόμενα χρόνια. Τα τελευταία χρόνια πολλές εταιρείες έχουν επιλέξει να βασίζονται σχεδόν αποκλειστικά στον Καπετάνιο και στον Α’ Μηχανικό. Ωστόσο, καμία ομάδα δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά όταν μόνο δύο άνθρωποι σηκώνουν το μεγαλύτερο βάρος της ευθύνης.
Είναι πρακτικά αδύνατον ο Καπετάνιος να ελέγχει κάθε λεπτομέρεια ενός πλοίου και εξίσου αδύνατον ο Α’ Μηχανικός να βρίσκεται συνεχώς στο μηχανοστάσιο επιβλέποντας κάθε εργασία. Η ασφάλεια ενός πλοίου εξαρτάται από ολόκληρη την ομάδα και όχι μόνο από δύο ανθρώπους.
Ίσως σήμερα αυτή η προσέγγιση να φαίνεται ότι εξυπηρετεί τη λειτουργία μιας εταιρείας. Μακροπρόθεσμα όμως δύσκολα μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία ισχυρών πληρωμάτων και μελλοντικών ηγετών. Και αν στο παρελθόν υπήρχε μεγαλύτερη δυνατότητα αντικατάστασης ενός αξιωματικού που δεν ανταποκρινόταν στα καθήκοντά του, σήμερα τα πράγματα είναι σαφώς πιο σύνθετα.
Αξίζει λοιπόν να αναρωτηθούμε πόσο εύκολα μπορεί να ληφθεί μια τέτοια απόφαση όταν έχουν ήδη αναπτυχθεί προσωπικές σχέσεις που ενδέχεται να επηρεάζουν την αντικειμενική κρίση.
Η ναυτιλία δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά στις προσωπικές σχέσεις. Ένα πλοίο δεν ταξιδεύει με δημόσιες σχέσεις αλλά με γνώση, εμπειρία, πειθαρχία και σωστές αποφάσεις. Όσο νωρίτερα επιστρέψει η αξιοκρατία στο επίκεντρο της αξιολόγησης, τόσο ασφαλέστερα και αποτελεσματικότερα θα λειτουργεί ολόκληρη η βιομηχανία.
