Για όσους ταξιδεύουν συχνά στις θάλασσες του κόσμου, η εικόνα είναι πλέον γνώριμη. Τα κινεζικά αλιευτικά έχουν εξαπλωθεί σχεδόν σε κάθε ωκεανό, χιλιάδες ναυτικά μίλια μακριά από τις κινεζικές ακτές. Ένα εμπορικό πλοίο μπορεί να τα συναντήσει από τον Ινδικό Ωκεανό μέχρι τον Νότιο Ειρηνικό, γεγονός που αποτυπώνει το μέγεθος του μεγαλύτερου στόλου αλιείας μεγάλων αποστάσεων στον κόσμο.
Το ζήτημα όμως δεν αφορά μόνο την παρουσία τους στην ανοικτή θάλασσα. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα αλιευτικά αυτά δραστηριοποιούνται ακριβώς έξω από τις Αποκλειστικές Οικονομικές Ζώνες χωρών της Ασίας, της Αφρικής και της Νότιας Αμερικής, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις από τις τοπικές κοινωνίες και τους αλιείς, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι βλέπουν τα αλιευτικά τους αποθέματα να μειώνονται χρόνο με τον χρόνο.
Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί το Περού, όπου περισσότερα από 500 κινεζικά αλιευτικά συγκεντρώνονται κάθε χρόνο στα διεθνή ύδατα έξω από την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη της χώρας, δημιουργώντας μία από τις μεγαλύτερες και πιο αμφιλεγόμενες αλιευτικές δραστηριότητες στον κόσμο.
Παρότι η εικόνα προκαλεί έντονες αντιδράσεις, τα περισσότερα από αυτά τα αλιευτικά δεν παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο, γεγονός που καθιστά την αντιμετώπιση του φαινομένου ιδιαίτερα δύσκολη.
Το θέμα έχει απασχολήσει κυβερνήσεις, περιβαλλοντικές οργανώσεις και διεθνείς οργανισμούς, καθώς αφορά όχι μόνο την προστασία των θαλάσσιων πόρων αλλά και τα όρια του διεθνούς δικαίου στις ανοιχτές θάλασσες.
Ένας «στόλος-γίγαντας» έξω από την ΑΟΖ του Περού
Κάθε χρόνο, εκατοντάδες αλιευτικά σκάφη, στην πλειονότητά τους κινεζικής σημαίας, συγκεντρώνονται περίπου 200 ναυτικά μίλια από τις ακτές του Περού, στα όρια της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) της χώρας.
Η περιοχή αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους βιότοπους του jumbo flying squid (Dosidicus gigas), ενός γιγάντιου καλαμαριού που αποτελεί βασικό εξαγωγικό προϊόν του Περού και σημαντική πηγή εισοδήματος για χιλιάδες επαγγελματίες αλιείς.
Οι δορυφορικές εικόνες δείχνουν εκατοντάδες πλοία να επιχειρούν σχεδόν το ένα δίπλα στο άλλο, δημιουργώντας μία από τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις αλιευτικών παγκοσμίως.
Γιατί το Περού δεν μπορεί να τα διώξει;
Το ερώτημα είναι εύλογο. Γιατί το Περού δεν μπορεί απλώς να απομακρύνει αυτά τα αλιευτικά; Η απάντηση βρίσκεται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.
Τα περισσότερα από αυτά τα πλοία βρίσκονται εκτός της περουβιανής ΑΟΖ, δηλαδή σε διεθνή ύδατα.
Σύμφωνα με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), κάθε κράτος διαθέτει αποκλειστικά δικαιώματα εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων μέσα στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη του, η οποία εκτείνεται έως τα 200 ναυτικά μίλια από τις ακτές.
Πέρα από αυτό το όριο, η θάλασσα θεωρείται διεθνής και η αλιεία επιτρέπεται, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούνται οι διεθνείς κανονισμοί και οι αποφάσεις των αρμόδιων περιφερειακών οργανισμών διαχείρισης αλιείας.
Με απλά λόγια, το Περού δεν μπορεί να απαγορεύσει σε ξένα αλιευτικά να ψαρεύουν σε διεθνή ύδατα, ακόμη κι αν αυτά βρίσκονται λίγα μόνο μίλια έξω από την ΑΟΖ του.
Αξίζει να σημειωθεί ότι σύμφωνα με την επίσημη ετήσια έκθεση της Κίνας προς τον South Pacific Regional Fisheries Management Organisation (SPRFMO), το 2024 δραστηριοποιήθηκαν 528 κινεζικά αλιευτικά σκάφη στην περιοχή του Νοτίου Ειρηνικού.
Τα πλοία αυτά αλίευσαν περίπου 274.000 τόνους του συγκεκριμένου είδους καλαμαριού, αριθμός που αποτυπώνει τη βιομηχανική κλίμακα της δραστηριότητας και κατατάσσει τον κινεζικό στόλο μεταξύ των μεγαλύτερων στόλων αλιείας καλαμαριού στον κόσμο.
Οι επιπτώσεις και η απάντηση του Περού
Οι περουβιανοί αλιείς υποστηρίζουν ότι η τεράστια συγκέντρωση ξένων αλιευτικών μειώνει σημαντικά τους πληθυσμούς καλαμαριού πριν αυτοί μετακινηθούν προς τις ακτές της χώρας.
Κατά τη διάρκεια του 2024, η παραγωγή καλαμαριού στο Περού σημείωσε μεγάλη πτώση, με οργανώσεις αλιέων να κάνουν λόγο ακόμη και για μείωση της τάξης του 70% σε ορισμένες περιόδους.
Από την άλλη πλευρά, αρκετοί επιστήμονες επισημαίνουν ότι η μείωση δεν οφείλεται αποκλειστικά στην αλιεία. Η άνοδος της θερμοκρασίας των υδάτων, το φαινόμενο El Niño και οι φυσικές μεταβολές στους πληθυσμούς των καλαμαριών θεωρούνται επίσης σημαντικοί παράγοντες.
Η πραγματικότητα πιθανότατα βρίσκεται κάπου στη μέση, καθώς τόσο η έντονη αλιευτική πίεση όσο και οι περιβαλλοντικές αλλαγές επηρεάζουν το οικοσύστημα.
Τα τελευταία χρόνια, η κυβέρνηση του Περού έχει προσπαθήσει να ενισχύσει τον έλεγχο των ξένων αλιευτικών, χωρίς όμως να μπορεί να παρέμβει ουσιαστικά στα πλοία που δραστηριοποιούνται νόμιμα στα διεθνή ύδατα.
Μεταξύ άλλων, έχει επιβάλει την υποχρεωτική εγκατάσταση εγκεκριμένου δορυφορικού συστήματος παρακολούθησης (VMS) σε ξένα αλιευτικά που επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν περουβιανά λιμάνια για ανεφοδιασμό ή άλλες υπηρεσίες.
Ωστόσο, το μέτρο αυτό δεν μπορεί να απαγορεύσει την αλιεία στα διεθνή ύδατα, καθώς εκεί ισχύει διαφορετικό νομικό καθεστώς.
Ένα παγκόσμιο πρόβλημα
Η περίπτωση του Περού δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό. Αντίστοιχες συγκεντρώσεις μεγάλων αλιευτικών στόλων έχουν παρατηρηθεί τα τελευταία χρόνια κοντά στον Ισημερινό, την Αργεντινή, τη Χιλή και τα νησιά Γκαλαπάγκος, προκαλώντας έντονες συζητήσεις σχετικά με το κατά πόσο το σημερινό διεθνές νομικό πλαίσιο επαρκεί για την προστασία των θαλάσσιων πόρων.
Η ισορροπία ανάμεσα στο δικαίωμα της ελεύθερης αλιείας στα διεθνή ύδατα και στην ανάγκη προστασίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων αναμένεται να αποτελέσει μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις των επόμενων δεκαετιών. Καθώς οι στόλοι αλιείας μεγάλων αποστάσεων συνεχίζουν να επεκτείνονται, η διεθνής κοινότητα θα κληθεί να βρει τρόπους ώστε η οικονομική δραστηριότητα να συμβαδίζει με τη βιώσιμη διαχείριση των θαλάσσιων πόρων.
Η αλήθεια είναι όμως ότι το συγκεκριμένο πρόβλημα πολύ δύσκολα θα αντιμετωπιστεί από την διεθνή κοινότητα, αφού εκτός το ότι αυτά τα αλιευτικά ψαρεύουν νόμιμα, έξω από τις ΑΟΖ των κρατών, έχουν και την πλήρη υποστήριξη της Κινεζικής κυβέρνησης.
