Σε κάποιο σπίτι της Αίγινας, μέσα σε ένα παλιό ξύλινο σεντούκι, βρίσκεται ίσως μια κιτρινισμένη φωτογραφία ενός πληρώματος που ταξίδεψε στη Μεσόγειο πριν από έναν αιώνα.
Σε μια αποθήκη μπορεί να σώζεται μια πυξίδα, ένα ναυτικό τηλεσκόπιο ή ένα ημερολόγιο ταξιδιών που κανείς πλέον δεν διαβάζει. Σε κάποιο συρτάρι μπορεί να φυλάσσεται μια επιστολή ναυτικού από μακρινό λιμάνι, ενώ σε μια αυλή ίσως βρίσκεται ξεχασμένη μια καμπάνα πλοίου ή ένα αντικείμενο που κάποτε ανασύρθηκε από τη θάλασσα.
Για τους περισσότερους ανθρώπους πρόκειται απλώς για παλιά αντικείμενα ή οικογενειακά ενθύμια. Για την ιστορία όμως, αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες ενός κόσμου που χάνεται.
Βρέθηκε στο βυθό – Σε ποιον ανήκει;
Σε προηγούμενο άρθρο εξετάσαμε τι προβλέπει η ελληνική νομοθεσία για τα ναυάγια, τα ενάλια ευρήματα και τα ναυτικά κειμήλια. Είδαμε ότι η σύγχρονη αντίληψη δεν αντιμετωπίζει τα αντικείμενα αυτά ως απλά περιουσιακά στοιχεία, αλλά ως φορείς πολιτιστικής κληρονομιάς και ιστορικής μνήμης. Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση του ζητήματος.
Πολύ πριν φτάσει ένα αντικείμενο σε ένα μουσείο, σε μια δημόσια συλλογή ή σε ένα ερευνητικό ίδρυμα, βρίσκεται συνήθως στα χέρια μιας οικογένειας. Εκεί διατηρείται για δεκαετίες, συχνά χωρίς να είναι γνωστή η πραγματική ιστορική του αξία. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγάλη πρόκληση.
Τα σημαντικότερα τεκμήρια της ναυτικής ιστορίας της Αίγινας δεν βρίσκονται απαραίτητα σε μουσεία ή αρχεία. Βρίσκονται διάσπαρτα σε σπίτια, αποθήκες, σεντούκια και οικογενειακές συλλογές. Πολλά από αυτά δεν έχουν καταγραφεί ποτέ. Άλλα κινδυνεύουν να χαθούν καθώς περνούν οι γενιές και σβήνουν οι μνήμες των ανθρώπων που γνώριζαν την προέλευσή τους.
Ίσως λοιπόν το σημαντικότερο ερώτημα να μην είναι αν η Αίγινα χρειάζεται ένα μουσείο ναυτικής παράδοσης. Η ιστορία του νησιού έχει ήδη απαντήσει σε αυτό. Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό: Θα καταφέρουμε να διασώσουμε τα τεκμήρια της ναυτικής μας ιστορίας πριν χαθούν οριστικά;
Τα κειμήλια που υπάρχουν και δεν τα βλέπουμε
Η ναυτική ιστορία της Αίγινας δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία. Βρίσκεται γύρω μας, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Σε πολλά σπίτια του νησιού διασώζονται ακόμη φωτογραφίες πληρωμάτων, ναυτικά φυλλάδια, ημερολόγια ταξιδιών, επιστολές, πιστοποιητικά υπηρεσίας, πυξίδες, εξάντες, τηλεσκόπια, χάρτες, μοντέλα πλοίων και προσωπικά αντικείμενα ναυτικών.
Ο τελευταίος άνθρωπος που ήξερε από ποιο πλοίο προερχόταν μια καμπάνα έχει φύγει. Ένας εξάντας στο κουτί του και ένα ημερολόγιο παραμένει σε ένα συρτάρι χωρίς κανείς να γνωρίζει ποιος το έγραψε.
Το πρόβλημα είναι ότι πολλές φορές η ιστορία που συνοδεύει αυτά τα αντικείμενα χάνεται πριν χαθεί το ίδιο το αντικείμενο. Ο παππούς που γνώριζε ποιοι απεικονίζονται σε μια φωτογραφία δεν βρίσκεται πια στη ζωή. Έτσι, ακόμη και όταν το αντικείμενο διασώζεται, ένα μεγάλο μέρος της αξίας του έχει ήδη χαθεί.
Η ιστορία δεν αποτελείται μόνο από πράγματα. Αποτελείται και από τις πληροφορίες που τα συνοδεύουν. Και αυτές οι πληροφορίες είναι συχνά πολύ πιο εύθραυστες από το ίδιο το αντικείμενο.
Η ναυτική κληρονομιά της Αίγινας δεν περιορίζεται μόνο στα αντικείμενα που βρίσκονται στα σπίτια των κατοίκων της. Ένα μέρος της εξακολουθεί να βρίσκεται στον βυθό του Σαρωνικού. Γύρω από το νησί υπάρχουν ναυάγια διαφορετικών εποχών, από αρχαιότητες μέχρι νεότερα πλοία, που αποτελούν σιωπηλούς μάρτυρες της μακραίωνης ναυτικής ιστορίας του τόπου. Όμως εξίσου σημαντικά με τα ευρήματα του βυθού είναι και τα τεκμήρια που διασώθηκαν στη στεριά. Φωτογραφίες, ημερολόγια και προσωπικά αντικείμενα συμπληρώνουν την ιστορία που τα ναυάγια από μόνα τους δεν μπορούν να αφηγηθούν.
Οι ναυτικοί της Αίγινας
Για πολλές γενιές Αιγινητών η θάλασσα δεν ήταν απλώς ένας δρόμος επικοινωνίας. Ήταν τρόπος ζωής. Από τα ιστιοφόρα του 19ου αιώνα μέχρι τα ατμόπλοια και τα σύγχρονα εμπορικά πλοία, χιλιάδες κάτοικοι του νησιού εργάστηκαν ως ναυτικοί, πλοίαρχοι, μηχανικοί, ασυρματιστές, ναύτες και μέλη πληρωμάτων. Ταξίδεψαν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, στον Ατλαντικό, στη Μαύρη Θάλασσα, στη Βόρεια Ευρώπη και αργότερα σε κάθε λιμάνι του κόσμου όπου έφθανε η ελληνική εμπορική ναυτιλία.
Για τους ανθρώπους αυτούς η ζωή στη θάλασσα ήταν γεμάτη δυσκολίες. Τα ταξίδια διαρκούσαν μήνες. Η επικοινωνία με τις οικογένειες γινόταν με επιστολές που συχνά χρειάζονταν εβδομάδες για να φτάσουν στον προορισμό τους. Οι καιρικές συνθήκες, οι ασθένειες, τα ατυχήματα και οι κίνδυνοι της ναυσιπλοΐας αποτελούσαν καθημερινή πραγματικότητα.
Σε σπίτια της Αίγινας υπάρχουν παλαιά ναυτικά φυλλάδια, πιστοποιητικά υπηρεσίας, απολυτήρια ναυτικών, βιβλιάρια, ημερολόγια ταξιδιών, επιστολές από ξένα λιμάνια, αναμνηστικές φωτογραφίες πληρωμάτων και προσωπικά αντικείμενα που συνόδευσαν τους κατόχους τους σε ολόκληρη τη ναυτική τους διαδρομή. Συχνά τα αντικείμενα αυτά θεωρούνται αποκλειστικά οικογενειακά κειμήλια. Και πράγματι είναι. Ταυτόχρονα όμως αποτελούν και τεκμήρια της κοινωνικής και οικονομικής ιστορίας της Αίγινας.
Μέσα από ναυτικά φυλλάδια, ημερολόγια, σημειώσεις, γράμματα και φωτογραφίες μπορούμε να ανασυνθέσουμε επαγγελματικές διαδρομές, θαλάσσιες διαδρομές και ανθρώπινες ιστορίες που διαφορετικά θα είχαν χαθεί.
Ιδιαίτερη αξία έχουν και οι προφορικές μαρτυρίες. Πολλοί ηλικιωμένοι Αιγινήτες εξακολουθούν να θυμούνται ιστορίες που άκουσαν από πατέρες, παππούδες και συγγενείς που ταξίδευαν στα καράβια. Οι ιστορίες αυτές αποτελούν άυλα τεκμήρια ιστορίας και συχνά συμπληρώνουν πληροφορίες που δεν καταγράφονται σε κανένα έγγραφο.
Το πρόβλημα είναι ότι ο χρόνος δεν λειτουργεί υπέρ της διάσωσης αυτής της μνήμης. Κάθε χρόνο χάνονται άνθρωποι που γνωρίζουν την προέλευση φωτογραφιών, εγγράφων και αντικειμένων. Μαζί τους χάνονται ονόματα, ημερομηνίες, τοπωνύμια και προσωπικές ιστορίες. Ένα ναυτικό φυλλάδιο μπορεί να παραμείνει σε ένα συρτάρι. Αν όμως δεν υπάρχει κανείς να εξηγήσει σε ποιον ανήκε και ποια ήταν η διαδρομή του κατόχου του, ένα σημαντικό μέρος της ιστορικής του αξίας χάνεται. Γι’ αυτό η καταγραφή πρέπει να προηγηθεί της απώλειας της μνήμης.
Δεν είναι απαραίτητο ένα οικογενειακό κειμήλιο να απομακρυνθεί από το σπίτι στο οποίο φυλάσσεται. Συχνά αρκεί να φωτογραφηθεί, να καταγραφεί η ιστορία του και να διασωθούν οι πληροφορίες που το συνοδεύουν. Η καταγραφή αυτή μπορεί να αποδειχθεί ανεκτίμητη για τις επόμενες γενιές και για τη μελέτη της ναυτικής ιστορίας της Αίγινας.
Οι Ψαριανοί πρόσφυγες και η μνήμη των οικογενειών
Η σημασία των οικογενειακών αρχείων γίνεται ευκολότερα κατανοητή όταν εξετάσουμε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της ιστορίας της Αίγινας: την εγκατάσταση των Ψαριανών προσφύγων. Μετά την Καταστροφή των Ψαρών, το 1824, πολλοί Ψαριανοί πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στην Αίγινα, μεταφέροντας μαζί τους μνήμες, έγγραφα και οικογενειακά κειμήλια.
Σήμερα, σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, ένα σημαντικό μέρος όσων γνωρίζουμε για την παρουσία των Ψαριανών στην Αίγινα προέρχεται όχι μόνο από κρατικά αρχεία και επίσημα έγγραφα, αλλά και από οικογενειακές πηγές που διασώθηκαν από γενιά σε γενιά. Επιστολές, οικογενειακά έγγραφα, φωτογραφίες, συμβόλαια, προσωπικά αντικείμενα και προφορικές μαρτυρίες επέτρεψαν σε ερευνητές να ανασυνθέσουν πτυχές της ζωής των προσφύγων που διαφορετικά θα είχαν χαθεί.
Το ίδιο ισχύει και για τη ναυτική ιστορία της Αίγινας. Όπως οι ερευνητές αξιοποίησαν οικογενειακά τεκμήρια για να φωτίσουν την ιστορία των Ψαριανών προσφύγων, έτσι και οι μελλοντικοί μελετητές θα χρειαστούν φωτογραφίες, ημερολόγια, ναυτικά έγγραφα, προσωπικά αντικείμενα και προφορικές μαρτυρίες για να κατανοήσουν καλύτερα τη ζωή των ναυτικών, των σφουγγαράδων, των φαροφυλάκων και των ανθρώπων που εργάστηκαν στη θάλασσα.
Η ιστορία δεν διασώζεται μόνο στα επίσημα αρχεία. Διασώζεται και μέσα στα σπίτια των ανθρώπων. Και πολλές φορές τα σημαντικότερα κομμάτια της βρίσκονται εκεί, όπου ελάχιστοι σκέφτονται να τα αναζητήσουν: σε ένα οικογενειακό σεντούκι, σε ένα παλιό συρτάρι ή σε ένα ξεχασμένο κουτί που περιμένει να ξανανοίξει.
Οι Αιγινήτες σφουγγαράδες
Ανάμεσα στις πολλές σελίδες της ναυτικής ιστορίας της Αίγινας, ξεχωριστή θέση κατέχουν οι σφουγγαράδες.
Για πολλές δεκαετίες η σπογγαλιεία αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες δραστηριότητες του νησιού. Από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι και τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, εκατοντάδες Αιγινήτες εργάστηκαν σε σπογγαλιευτικά σκάφη, ταξιδεύοντας σε ολόκληρο το Αιγαίο, τα Δωδεκάνησα, τις ακτές της Βόρειας Αφρικής και άλλες περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου.
Η εργασία τους συγκαταλεγόταν στις πιο δύσκολες και επικίνδυνες ναυτικές δραστηριότητες της εποχής. Οι δύτες κατέβαιναν σε μεγάλα βάθη με τα βαριά σκάφανδρα και τις αεραντλίες της εποχής, αντιμετωπίζοντας καθημερινά κινδύνους που σήμερα είναι δύσκολο να φανταστούμε. Πολλοί τραυματίστηκαν ή έχασαν τη ζωή τους από τη νόσο των δυτών, ενώ άλλοι επέστρεφαν από τα ταξίδια τους με μόνιμα προβλήματα υγείας.
Παρά τις δυσκολίες, η σπογγαλιεία συνέβαλε καθοριστικά στην οικονομική και κοινωνική ζωή της Αίγινας. Ολόκληρες οικογένειες συνδέθηκαν με το επάγγελμα, ενώ σημαντικό μέρος του πληθυσμού του νησιού βρήκε εργασία είτε στα σπογγαλιευτικά σκάφη είτε στις δραστηριότητες που τα υποστήριζαν.
Η ιστορία αυτή δεν διασώζεται μόνο στα αρχεία και στις εφημερίδες της εποχής. Διασώζεται ακόμη μέσα στα σπίτια των οικογενειών των σφουγγαράδων. Παλιά σκάφανδρα, χάλκινα κράνη δυτών, αντλίες παροχής αέρα, εργαλεία σπογγαλιείας, φωτογραφίες πληρωμάτων, ναυτικά έγγραφα, ημερολόγια, προσωπικά αντικείμενα και αναμνηστικά από μακρινά ταξίδια αποτελούν σήμερα πολύτιμα τεκμήρια μιας δραστηριότητας που σημάδεψε τη ζωή του νησιού.
Δυστυχώς, πολλά από αυτά τα τεκμήρια κινδυνεύουν σήμερα να χαθούν. Οι άνθρωποι που έζησαν την εποχή της μεγάλης ακμής της σπογγαλιείας λιγοστεύουν. Οι μαρτυρίες τους χάνονται. Οι νεότερες γενιές συχνά αγνοούν την ιστορία των αντικειμένων που βρίσκονται στα σπίτια τους ή δεν γνωρίζουν τη σημασία τους.
Κάθε φορά που πετιέται μια παλιά φωτογραφία, καταστρέφεται ένα ημερολόγιο ή χάνεται η προέλευση ενός αντικειμένου, χάνεται ένα μικρό κομμάτι από τη συλλογική μνήμη της Αίγινας. Η διάσωση αυτής της μνήμης δεν αφορά μόνο τους απογόνους των σφουγγαράδων. Αφορά ολόκληρη την τοπική κοινωνία. Η ιστορία της σπογγαλιείας αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας του νησιού και τα τεκμήριά της αποτελούν πολύτιμο κεφάλαιο της ναυτικής κληρονομιάς της Αίγινας.
Αν κάποτε δημιουργηθεί ένας χώρος αφιερωμένος στη ναυτική παράδοση του νησιού, η ιστορία των Αιγινητών σφουγγαράδων θα πρέπει να κατέχει σε αυτόν εξέχουσα θέση. Όχι μόνο λόγω της οικονομικής σημασίας που είχε για το νησί, αλλά κυρίως ως φόρος τιμής στους ανθρώπους που αφιέρωσαν τη ζωή τους, σε ένα από τα δυσκολότερα επαγγέλματα της θάλασσας.
Οι φάροι και οι φαροφύλακες
Αν οι ναυτικοί και οι σφουγγαράδες αποτελούν τους ανθρώπους της θάλασσας, οι φαροφύλακες αποτελούν τους ανθρώπους του φωτός. Για περισσότερο από ενάμιση αιώνα, οι φάροι καθοδηγούν τα πλοία που ταξιδεύουν στις ελληνικές θάλασσες, προειδοποιώντας για κινδύνους και βοηθώντας τους ναυτικούς να προσεγγίσουν με ασφάλεια τα λιμάνια τους. Πίσω όμως από κάθε φάρο υπήρχαν άνθρωποι, οι οποίοι συχνά έζησαν και εργάστηκαν κάτω από δύσκολες συνθήκες, σε απομονωμένες περιοχές και μακριά από τα αστικά κέντρα.
Η Αίγινα συνδέεται στενά με την ιστορία του ελληνικού φαρικού δικτύου. Η γεωγραφική της θέση στο κέντρο του Σαρωνικού, σε ένα από τα σημαντικότερα θαλάσσια περάσματα της χώρας, κατέστησε αναγκαία την ύπαρξη φάρων που θα εξυπηρετούσαν την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας.
Η Αίγινα δεν συνδέεται μόνο με τους πρώτους φάρους του ελληνικού κράτους, αλλά και με μία οικογένεια που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ιστορία τους. Ο Κερκυραίος Στυλιανός Πέτρου Λυκούδης, αγωνιστής της Επανάστασης του 21, μαθητής τού Λόχου Ευέλπιδων στην Καποδιστριακή Αίγινα το 1828 και αργότερα φρούραρχος του Ναυπλίου, της Χαλκίδας και της Κερκύρας, ήταν ο παππούς του αντιναυάρχου Στυλιανού Εμμ. Λυκούδη, του ανθρώπου που οργάνωσε και ανέπτυξε το ελληνικό φαρικό δίκτυο κατά τον 20ό αιώνα. Του ανθρώπου που χάρις στο έργο και τις πρωτοβουλίες του το φαρικό δίκτυο της χώρας αναπτύχθηκε σημαντικά και συνέβαλε καθοριστικά στην ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Έτσι, μέσα από τρεις γενιές, η οικογένεια Λυκούδη συνδέει συμβολικά την Αίγινα του Καποδίστρια με τους φάρους που εξασφάλισαν την ασφάλεια της ελληνικής ναυσιπλοΐας.
Η ιστορία των φάρων δεν αφορά μόνο τις κτιριακές και τεχνικές εγκαταστάσεις. Αφορά κυρίως τους ανθρώπους που υπηρέτησαν σε αυτούς. Κάθε φωτογραφία φαροφύλακα, κάθε σελίδα ημερολογίου και κάθε υπηρεσιακό έγγραφο αποτελεί πολύτιμη πηγή πληροφοριών για μια ζωή που σήμερα έχει σχεδόν εξαφανιστεί.
Από τη ζωή και το έργο αυτών των ανθρώπων διασώζονται ακόμη πολύτιμα τεκμήρια. Υπηρεσιακά βιβλία, ημερολόγια, φωτογραφίες, εργαλεία συντήρησης, φανοί, εξαρτήματα φωτιστικών μηχανισμών, στολές, προσωπικά αντικείμενα και έγγραφα αποτελούν σημαντικές μαρτυρίες μιας ιδιαίτερης πτυχής της ναυτικής ιστορίας της χώρας.
Σε πολλές περιπτώσεις τα τεκμήρια αυτά παραμένουν ακόμη σε οικογενειακά αρχεία. Φυλάσσονται σε σπίτια απογόνων φαροφυλάκων ή ανθρώπων που υπηρέτησαν στο φαρικό δίκτυο. Συχνά δεν θεωρούνται κάτι περισσότερο από οικογενειακά ενθύμια. Ωστόσο, για τον ιστορικό αποτελούν αναντικατάστατες πηγές.
Η σημασία τους γίνεται ακόμη μεγαλύτερη αν αναλογιστούμε ότι η ζωή των φαροφυλάκων σπάνια καταγράφεται στα επίσημα ιστορικά βιβλία. Τις περισσότερες φορές η καθημερινότητά τους μπορεί να ανασυντεθεί μόνο μέσα από προσωπικές μαρτυρίες, φωτογραφίες και αντικείμενα που διασώθηκαν από τις ίδιες τις οικογένειές τους.
Η διάσωση αυτών των τεκμηρίων δεν αφορά μόνο την ιστορία των φάρων. Αφορά την ευρύτερη ιστορία της ναυσιπλοΐας, της ασφάλειας στη θάλασσα και των ανθρώπων που εργάστηκαν αθόρυβα, ώστε τα πλοία να φτάνουν με ασφάλεια στον προορισμό τους.
Αν οι ναυτικοί εκπροσωπούν το ταξίδι και οι σφουγγαράδες την κατάκτηση του βυθού, οι φαροφύλακες εκπροσωπούν τη διαρκή προσπάθεια του ανθρώπου να φωτίσει τον δρόμο της θάλασσας. Και τα κειμήλια που άφησαν πίσω τους αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ναυτικής κληρονομιάς της Αίγινας και της Ελλάδας.
Τα καρνάγια, οι καραβομαραγκοί και τα καΐκια της Αίγινας
Πίσω από κάθε πλοίο, κάθε καΐκι και κάθε ψαρόβαρκα υπήρχαν πάντοτε οι άνθρωποι που τα κατασκεύαζαν και τα συντηρούσαν. Η ναυτική ιστορία της Αίγινας δεν γράφτηκε μόνο από ναυτικούς, καπετάνιους, σφουγγαράδες και φαροφύλακες. Γράφτηκε επίσης από τους καραβομαραγκούς, τους ξυλουργούς, τους τεχνίτες και τους εργάτες των καρνάγιων που έδιναν μορφή στο ξύλο και το μετέτρεπαν σε πλεούμενα ικανά να ταξιδεύουν στις ελληνικές θάλασσες.
Για αιώνες τα καρνάγια αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της ζωής των νησιών. Εκεί κατασκευάζονταν νέα σκάφη, επισκευάζονταν παλαιότερα και μεταβιβαζόταν από γενιά σε γενιά μια πολύτιμη τεχνική γνώση που βασιζόταν περισσότερο στην εμπειρία παρά στα σχέδια και τα εγχειρίδια.
Και στην Αίγινα η ναυπηγική παράδοση υπήρξε στενά συνδεδεμένη με την καθημερινή ζωή των κατοίκων. Τα καΐκια που εξυπηρετούσαν την αλιεία, τις θαλάσσιες μεταφορές, τη σπογγαλιεία και το εμπόριο χρειάζονταν συνεχή φροντίδα, επισκευές και συχνά πλήρη ανακατασκευή. Τα καρνάγια και οι ταρσανάδες του νησιού αποτέλεσαν για πολλές δεκαετίες χώρους δημιουργίας, τεχνικής γνώσης και οικονομικής δραστηριότητας.
Η ιστορία αυτή δεν σώζεται μόνο μέσα από τα ίδια τα σκάφη. Σώζεται και μέσα από τα τεκμήρια που άφησαν πίσω τους οι άνθρωποι που εργάστηκαν σε αυτά. Παλιές φωτογραφίες από ναυπηγήσεις και καθέλκυση σκαφών, εργαλεία καραβομαραγκών, ξύλινα πρότυπα κατασκευής, χειρόγραφα σχέδια, λογαριασμοί εργασιών, βιβλία παραγγελιών, ακόμη και προσωπικές σημειώσεις τεχνιτών αποτελούν σήμερα πολύτιμες πηγές για τη μελέτη της ναυπηγικής παράδοσης του νησιού.
Σε πολλές περιπτώσεις τα τεκμήρια αυτά παραμένουν σε οικογενειακά αρχεία: ένα εργαλείο ξεχασμένο σε μια αποθήκη, μια φωτογραφία καθέλκυσης χωρίς στοιχεία ή ένα χειρόγραφο σχέδιο που δεν έχει ποτέ μελετηθεί. Κι όμως, επειδή η ιστορία των μικρών καρνάγιων διασώζεται κυρίως μέσα από τέτοια προσωπικά τεκμήρια, η απώλειά τους σημαίνει και απώλεια πολύτιμων γνώσεων για τους τεχνίτες, τα σκάφη και τη ναυπηγική παράδοση της Αίγινας.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν και τα ίδια τα παραδοσιακά σκάφη που εξακολουθούν να επιβιώνουν. Κάθε ξύλινο καΐκι αποτελεί από μόνο του ένα τεκμήριο ναυτικής ιστορίας. Η μορφή του, οι τεχνικές κατασκευής του, τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν και οι μετατροπές που δέχθηκε κατά τη διάρκεια της ζωής του αποτυπώνουν γνώσεις και εμπειρίες δεκαετιών.
Δυστυχώς, τα τελευταία χρόνια πολλά παραδοσιακά ξύλινα σκάφη έχουν καταστραφεί ή αποσυρθεί χωρίς να καταγραφούν επαρκώς. Μαζί τους χάθηκε ένα μέρος της τεχνογνωσίας που τα δημιούργησε. Η απώλεια αυτή δεν αφορά μόνο τη ναυπηγική τέχνη αλλά και την ιστορία των ανθρώπων που εργάστηκαν στη θάλασσα.
Η διάσωση της μνήμης των καρνάγιων και των καραβομαραγκών δεν απαιτεί απαραίτητα τη διατήρηση κάθε παλαιού σκάφους. Απαιτεί όμως την καταγραφή των ιστοριών, των φωτογραφιών, των σχεδίων και των εργαλείων που εξακολουθούν να υπάρχουν. Μέσα από αυτά μπορούμε να ανασυνθέσουμε μια σημαντική πτυχή της ναυτικής ταυτότητας της Αίγινας.
Οι καραβομαραγκοί μπορεί να μην ταξίδευαν στα μακρινά λιμάνια όπως οι ναυτικοί, ούτε να καταδύονταν στα βάθη όπως οι σφουγγαράδες. Ωστόσο, χωρίς τη δική τους γνώση και εργασία, πολλά από τα πλοία και τα καΐκια που σημάδεψαν την ιστορία του νησιού δεν θα είχαν υπάρξει ποτέ. Και γι’ αυτό η μνήμη τους αξίζει να διασωθεί μαζί με τα υπόλοιπα τεκμήρια της ναυτικής κληρονομιάς της Αίγινας.
Όταν η μνήμη χάνεται
Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι η απώλεια της ιστορίας συμβαίνει μόνο σε περιόδους πολέμου, καταστροφών ή μεγάλων κοινωνικών αναταραχών. Στην πραγματικότητα όμως, ένα μεγάλο μέρος της ιστορικής μνήμης χάνεται αθόρυβα, σχεδόν ανεπαίσθητα, μέσα στην καθημερινότητα.
Δεν χρειάζεται μια πυρκαγιά ή μια πλημμύρα για να χαθεί ένα ιστορικό τεκμήριο. Αρκεί να περάσουν λίγα χρόνια. Ένα παλιό συρτάρι αδειάζει. Μια αποθήκη καθαρίζεται. Ένα σπίτι αλλάζει ιδιοκτήτη. Μια οικογένεια μετακομίζει. Και μαζί με αντικείμενα που θεωρούνται παλιά ή άχρηστα, χάνονται και πολύτιμα κομμάτια της ιστορίας.
Μια φωτογραφία πληρώματος μπορεί να πεταχτεί επειδή κανείς δεν γνωρίζει πλέον ποιοι απεικονίζονται σε αυτήν. Ένα ημερολόγιο ταξιδιού μπορεί να καταλήξει στην ανακύκλωση επειδή οι απόγονοι του κατόχου του αγνοούν το περιεχόμενό του. Ένα παλιό ναυτικό όργανο μπορεί να πωληθεί ως διακοσμητικό αντικείμενο χωρίς να καταγραφεί ποτέ η ιστορία του.
Συχνά το ίδιο το αντικείμενο επιβιώνει, αλλά η μνήμη που το συνοδεύει χάνεται. Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα. Το ίδιο ισχύει για τις φωτογραφίες. Πόσες οικογένειες διαθέτουν σήμερα παλιές φωτογραφίες χωρίς να γνωρίζουν ποιοι απεικονίζονται σε αυτές; Πόσα πρόσωπα κοιτούν τον φακό από μια εικόνα ηλικίας εκατό ετών χωρίς να υπάρχει πλέον κανείς που να γνωρίζει το όνομά τους; Κάθε φορά που χάνεται μια τέτοια πληροφορία, χάνεται και ένα μικρό κομμάτι της συλλογικής μνήμης του τόπου.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο όταν αφορά κοινότητες με μακρά ναυτική παράδοση, όπως η Αίγινα. Για περισσότερο από δύο αιώνες, χιλιάδες Αιγινήτες ταξίδεψαν σε όλο τον κόσμο. Υπηρέτησαν σε εμπορικά και πολεμικά πλοία, εργάστηκαν ως σφουγγαράδες, ψαράδες, μηχανικοί, πλοίαρχοι, ασυρματιστές και φαροφύλακες. Οι άνθρωποι αυτοί άφησαν πίσω τους τεκμήρια της ζωής τους. Το ερώτημα είναι αν θα καταφέρουμε να τα διασώσουμε πριν χαθούν οι τελευταίοι άνθρωποι που μπορούν να μας εξηγήσουν την προέλευσή τους.
Ιδιαίτερα πολύτιμες είναι οι προφορικές μαρτυρίες. Ένας ηλικιωμένος ναυτικός μπορεί να αναγνωρίσει πρόσωπα σε μια φωτογραφία που για τους νεότερους είναι άγνωστα. Μπορεί να θυμηθεί το όνομα ενός πλοίου, τη χρήση ενός εργαλείου ή την ιστορία ενός αντικειμένου που διαφορετικά θα παρέμενε ακατανόητη.
Όταν όμως οι μαρτυρίες αυτές δεν καταγράφονται, χάνονται μαζί με τους ανθρώπους που τις κατέχουν. Η απώλεια αυτή είναι οριστική. Δεν μπορεί να ανακτηθεί από κανένα αρχείο και κανένα μουσείο. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η καταγραφή πρέπει να προηγείται της απώλειας.
Δεν χρειάζεται όλα τα αντικείμενα να μεταφερθούν σε κάποιο μουσείο. Δεν χρειάζεται να απομακρυνθούν από τις οικογένειες που τα διατηρούν. Σε πολλές περιπτώσεις αρκεί να φωτογραφηθούν, να καταγραφούν τα στοιχεία τους και να αποτυπωθούν οι ιστορίες που τα συνοδεύουν. Η καταγραφή αυτή μπορεί να γίνει σήμερα. Αύριο ίσως να είναι αργά.
Η εμπειρία πολλών τοπικών κοινωνιών στην Ελλάδα έχει δείξει ότι η μεγαλύτερη απώλεια δεν ήταν τα αντικείμενα που καταστράφηκαν, αλλά οι πληροφορίες που δεν καταγράφηκαν ποτέ. Όταν χαθεί η σύνδεση ενός αντικειμένου με τον άνθρωπο που το χρησιμοποίησε, με το πλοίο στο οποίο ταξίδεψε ή με το γεγονός που το συνόδευσε, τότε χάνεται και ένα μεγάλο μέρος της ιστορικής του αξίας.
Η μνήμη είναι εύθραυστη. Πολύ πιο εύθραυστη από το ξύλο, το μέταλλο ή το χαρτί. Και γι’ αυτό χρειάζεται φροντίδα. Αν θέλουμε οι επόμενες γενιές να γνωρίζουν την ιστορία της Αίγινας, δεν αρκεί να διασώσουμε τα αντικείμενα. Πρέπει να διασώσουμε και τις ιστορίες που τα συνοδεύουν. Γιατί χωρίς τις ιστορίες αυτές, ακόμη και το πιο πολύτιμο κειμήλιο μετατρέπεται σε ένα απλό αντικείμενο χωρίς παρελθόν.
Τα μεγάλα μουσεία χτίστηκαν πάνω σε δωρεές
Αν επισκεφθεί κανείς τα μεγάλα ναυτικά και ιστορικά μουσεία της Ελλάδας, θα διαπιστώσει κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Πίσω από πολλές από τις σημαντικότερες συλλογές τους δεν βρίσκονται κρατικές αγορές ή οργανωμένες αρχαιολογικές αποστολές. Βρίσκονται:
– άνθρωποι και οικογένειες ναυτικών που δώρισαν φωτογραφίες και έγγραφα,
– απόγονοι πλοιάρχων που παρέδωσαν ημερολόγια ταξιδιών
– συλλέκτες που διέσωσαν αντικείμενα τα οποία διαφορετικά θα είχαν χαθεί
– πολίτες που αναγνώρισαν ότι ορισμένα τεκμήρια δεν ανήκουν μόνο στην οικογένειά τους αλλά αποτελούν και μέρος της συλλογικής μνήμης.
Η ιστορία των περισσότερων μουσείων ξεκινά ακριβώς με αυτόν τον τρόπο. Όχι από ένα κτίριο. Όχι από μια κρατική απόφαση. Αλλά από ανθρώπους που αποφάσισαν να διασώσουν τεκμήρια του παρελθόντος.
Το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος, όπως και πολλά τοπικά και θεματικά μουσεία της χώρας, εμπλουτίστηκε διαχρονικά μέσα από δωρεές, παραχωρήσεις και καταθέσεις ιστορικού υλικού από ιδιώτες. Χιλιάδες φωτογραφίες, ναυτικά έγγραφα, προσωπικά αντικείμενα, χάρτες, όργανα ναυσιπλοΐας και αναμνηστικά πλοίων έφτασαν στις συλλογές τους χάρη στην πρωτοβουλία ανθρώπων που θέλησαν να τα διαφυλάξουν για τις επόμενες γενιές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αντικείμενο πρέπει να εγκαταλείψει το σπίτι στο οποίο φυλάσσεται. Στις μέρες μας υπάρχουν πολλοί τρόποι προστασίας της μνήμης. Ένα αντικείμενο μπορεί να καταγραφεί και να παραμείνει στην κατοχή της οικογένειας.
Μια φωτογραφία μπορεί να ψηφιοποιηθεί χωρίς να αλλάξει χέρια. Στην εποχή της ψηφιακής τεχνολογίας, η καταγραφή μπορεί να προηγηθεί της δωρεάς ή ακόμη και να την υποκαταστήσει. Ένα ψηφιακό αρχείο φωτογραφιών, εγγράφων και προφορικών μαρτυριών μπορεί να διαφυλάξει πολύτιμες πληροφορίες ακόμη και όταν τα πρωτότυπα παραμένουν στις οικογένειες που τα κατέχουν. Το σημαντικό δεν είναι μόνο πού βρίσκεται ένα τεκμήριο. Το σημαντικό είναι να μην χαθεί.
Η εμπειρία δείχνει ότι όταν μια τοπική κοινωνία αρχίζει να ενδιαφέρεται για την ιστορία της, συμβαίνει κάτι ιδιαίτερα σημαντικό. Οι άνθρωποι αρχίζουν να ανοίγουν τα συρτάρια και τα σεντούκια τους. Αναζητούν παλιές φωτογραφίες. Συζητούν με τους μεγαλύτερους. Ανακαλύπτουν αντικείμενα που επί δεκαετίες παρέμεναν ξεχασμένα. Και πολλές φορές εκπλήσσονται από την αξία όσων βρίσκουν.
Μια φωτογραφία μπορεί να αποδειχθεί η μοναδική γνωστή απεικόνιση ενός πληρώματος. Ένα ημερολόγιο μπορεί να περιέχει πληροφορίες που δεν υπάρχουν σε κανένα επίσημο αρχείο. Ένα παλιό εργαλείο μπορεί να αποτελεί το τελευταίο σωζόμενο δείγμα μιας τεχνικής που έχει πλέον εξαφανιστεί.
Έτσι χτίζονται οι συλλογικές μνήμες. Έτσι δημιουργούνται τα αρχεία. Έτσι γεννιούνται οι συλλογές. Και έτσι, πολλές φορές, δημιουργούνται και μουσεία.
Η ιστορία διδάσκει ότι τα σημαντικότερα πολιτιστικά εγχειρήματα δεν ξεκινούν όταν βρεθεί το κατάλληλο κτίριο. Ξεκινούν όταν οι άνθρωποι συνειδητοποιήσουν ότι η κληρονομιά τους αξίζει να διασωθεί. Και η Αίγινα διαθέτει μια ναυτική κληρονομιά που αξίζει αυτή την προσπάθεια.
Ένα μελλοντικό Ναυτικό Μουσείο Αίγινας
Η συζήτηση για τη δημιουργία ενός χώρου αφιερωμένου στη ναυτική παράδοση της Αίγινας δεν είναι καινούργια. Εδώ και πολλά χρόνια έχουν διατυπωθεί σκέψεις και προτάσεις για την ανάγκη ανάδειξης της πλούσιας ναυτικής ιστορίας του νησιού. Και όχι άδικα.
Λίγοι τόποι στην Ελλάδα διαθέτουν μια τόσο στενή και διαχρονική σχέση με τη θάλασσα. Από την αρχαιότητα και τη ναυτική ισχύ της Αίγινας, μέχρι τα εμπορικά πλοία του 19ου αιώνα, τους σφουγγαράδες, τους ψαράδες, τους φαροφύλακες, τους καραβομαραγκούς και τους ναυτικούς του 20ού αιώνα, η ιστορία του νησιού είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη ναυτοσύνη.
Και όμως, ένα μεγάλο μέρος αυτής της ιστορίας παραμένει σήμερα διάσπαρτο. Δεν βρίσκεται συγκεντρωμένο σε έναν χώρο. Δεν είναι εύκολα προσβάσιμο στους κατοίκους, στους επισκέπτες ή στους ερευνητές. Βρίσκεται σε σπίτια, αποθήκες, οικογενειακά αρχεία, ιδιωτικές συλλογές και προσωπικά ενθύμια.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει. Αντιθέτως. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι το μελλοντικό Ναυτικό Μουσείο της Αίγινας υπάρχει ήδη. Απλώς τα εκθέματά του βρίσκονται ακόμη διασκορπισμένα σε ολόκληρο το νησί και σε μεγάλο βαθμό ακατάγραφα. Βρίσκονται στις φωτογραφίες των παλαιών ναυτικών. Στα ημερολόγια ταξιδιών. Στα σκάφανδρα των σφουγγαράδων. Στα εργαλεία των καραβομαραγκών. Στα έγγραφα των φαροφυλάκων. Στις επιστολές που στάλθηκαν από μακρινά λιμάνια. Στις οικογενειακές ιστορίες που εξακολουθούν να μεταδίδονται από γενιά σε γενιά.
Το ζήτημα επομένως δεν είναι μόνο η δημιουργία ενός κτιρίου. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν θα μπορέσουμε να εντοπίσουμε, να καταγράψουμε και να διασώσουμε αυτόν τον πλούτο πριν χαθεί.
Καμία σοβαρή μουσειακή συλλογή δεν δημιουργήθηκε από τη μια ημέρα στην άλλη. Προηγήθηκαν χρόνια έρευνας, καταγραφής και συγκέντρωσης υλικού. Προηγήθηκε η συνειδητοποίηση ότι τα αντικείμενα και οι μαρτυρίες έχουν αξία όχι μόνο για τις οικογένειες που τα διατηρούν αλλά και για την ιστορία του τόπου.
Αυτό ακριβώς είναι το στάδιο στο οποίο βρίσκεται σήμερα η Αίγινα. Το σημαντικότερο έργο δεν είναι ακόμη η έκθεση των κειμηλίων. Είναι η διάσωσή τους. Είναι η καταγραφή των ανθρώπων που τα δημιούργησαν ή τα χρησιμοποίησαν. Είναι η διάσωση των ιστοριών που τα συνοδεύουν. Γιατί χωρίς αυτή τη διαδικασία, ακόμη και το καλύτερο μουσείο του κόσμου, δεν θα έχει τι να αφηγηθεί.
Η εμπειρία πολλών νησιών και παραθαλάσσιων κοινοτήτων δείχνει ότι τα πιο επιτυχημένα μουσεία δεν δημιουργήθηκαν από κρατικές αποφάσεις αλλά από την ενεργή συμμετοχή των ίδιων των κατοίκων. Οι πολίτες ήταν εκείνοι που διατήρησαν τα τεκμήρια. Οι οικογένειες ήταν εκείνες που προστάτευσαν τα αρχεία. Οι τοπικές κοινωνίες ήταν εκείνες που αναγνώρισαν την αξία της μνήμης τους.
Το ίδιο μπορεί να συμβεί και στην Αίγινα. Και ίσως το πρώτο βήμα να είναι πολύ πιο απλό από όσο φανταζόμαστε. Να ανοίξουμε ένα παλιό συρτάρι. Να εξετάσουμε ένα ξεχασμένο σεντούκι. Να ρωτήσουμε τους μεγαλύτερους για μια φωτογραφία ή ένα αντικείμενο που βρίσκεται χρόνια στο σπίτι. Να καταγράψουμε μια ιστορία πριν χαθεί. Γιατί κάθε τέτοια πράξη αποτελεί μια μικρή συμβολή στη διάσωση της ναυτικής μνήμης του νησιού. Και κάθε τεκμήριο που διασώζεται σήμερα αυξάνει τις πιθανότητες να μπορέσουν οι επόμενες γενιές να γνωρίσουν την ιστορία της Αίγινας όχι μόνο μέσα από βιβλία αλλά και μέσα από τα αυθεντικά ίχνη που άφησαν πίσω τους οι άνθρωποι της θάλασσας.
Επίλογος
Ίσως σε κάποιο σπίτι της Αίγινας να βρίσκεται αυτή τη στιγμή ένα παλιό ναυτικό ημερολόγιο που δεν έχει ανοίξει εδώ και δεκαετίες. Ίσως σε κάποιο συρτάρι να φυλάσσεται μια επιστολή που έστειλε ένας ναυτικός από τη Μασσαλία, την Αλεξάνδρεια ή τη Νέα Υόρκη πριν από έναν αιώνα. Ίσως σε μια αποθήκη να υπάρχει μια ξεχασμένη πυξίδα, ένα ναυτικό τηλεσκόπιο, ένα εργαλείο καραβομαραγκού ή μια φωτογραφία σφουγγαράδων που ετοιμάζονται να αναχωρήσουν για ακόμη ένα ταξίδι.
Για τις οικογένειες που τα διατηρούν, τα αντικείμενα αυτά αποτελούν πολύτιμα ενθύμια αγαπημένων ανθρώπων. Και πράγματι είναι. Ταυτόχρονα όμως αποτελούν κάτι ακόμη. Αποτελούν μικρά κομμάτια της ιστορίας της Αίγινας. Μαρτυρίες μιας εποχής κατά την οποία η ζωή του νησιού ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θάλασσα. Μαρτυρίες ανθρώπων που ταξίδεψαν σε μακρινούς προορισμούς, εργάστηκαν σε δύσκολες συνθήκες, υπηρέτησαν σε πλοία, φάρους και καρνάγια και συνέβαλαν με τον δικό τους τρόπο στη διαμόρφωση της ναυτικής ταυτότητας του τόπου.
Η αξία αυτών των τεκμηρίων δεν βρίσκεται μόνο στην παλαιότητά τους. Βρίσκεται στις ιστορίες που αφηγούνται. Στα πρόσωπα που απεικονίζουν. Στις εμπειρίες που καταγράφουν. Στις μνήμες που διατηρούν ζωντανές. Γι’ αυτό και η διάσωσή τους δεν αποτελεί μόνο υπόθεση των ιστορικών, των ερευνητών ή των μουσείων. Αποτελεί υπόθεση όλων μας.
Κάθε φωτογραφία που ταυτοποιείται, κάθε ημερολόγιο που καταγράφεται, κάθε προφορική μαρτυρία που διασώζεται, κάθε αντικείμενο που τεκμηριώνεται αποτελεί μια μικρή νίκη απέναντι στη λήθη. Και κάθε τέτοια πράξη συμβάλλει στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης της Αίγινας.
Οι κοινωνίες δεν χάνουν την ιστορία τους από τη μια μέρα στην άλλη. Τη χάνουν σταδιακά, όταν παύουν να αναγνωρίζουν την αξία των τεκμηρίων που κληρονόμησαν. Αντίθετα, τη διατηρούν όταν φροντίζουν να μεταφέρουν τις μνήμες από γενιά σε γενιά.
Η Αίγινα διαθέτει μια ναυτική κληρονομιά που εκτείνεται από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας. Μια κληρονομιά που δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία, στα αρχεία ή στα μουσεία. Βρίσκεται ακόμη στα σπίτια των κατοίκων της. Βρίσκεται στα οικογενειακά κειμήλια. Βρίσκεται στις ιστορίες των παλαιότερων. Βρίσκεται στα αντικείμενα που σώθηκαν επειδή κάποιος τα φύλαξε με σεβασμό.
Το στοίχημα των επόμενων χρόνων είναι να μη χαθούν αυτά τα ίχνη του παρελθόντος. Να καταγραφούν, να μελετηθούν και να διασωθούν, ώστε κάποτε, οι επόμενες γενιές να μπορούν να γνωρίσουν την ιστορία της Αίγινας ,μέσα από τις αυθεντικές μαρτυρίες των ανθρώπων που έζησαν και εργάστηκαν στη θάλασσα. Γιατί το σημαντικότερο ναυτικό κειμήλιο δεν είναι μια πυξίδα, μια καμπάνα ή ένα παλιό έγγραφο. Είναι η ίδια η μνήμη. Και η μνήμη αυτή αξίζει να διατηρηθεί ζωντανή.
Αν η Αίγινα θελήσει κάποτε να αποκτήσει ένα Ναυτικό Μουσείο ή ένα Θεματικό Πάρκο Ναυτικής Παράδοσης, το υλικό του υπάρχει ήδη. Βρίσκεται διάσπαρτο στα σπίτια των κατοίκων της και περιμένει να ανακαλυφθεί, να καταγραφεί και να διασωθεί.
Φωτογραφίες και πηγές
1 Άραγε πόσα κομμάτια της ναυτικής ιστορίας της Αίγινας παραμένουν ακόμη κρυμμένα σε σεντούκια, αποθήκες και οικογενειακά αρχεία; / Πηγή: Από βιτρίνα καταστήματος με ναυτικές αντίκες.
2 Μια πυξίδα, ένα όργανο ή ένα φανάρι μπορεί να αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο της ναυτικής ιστορίας ενός τόπου. / Πηγή: Από βιτρίνες καταστημάτων με ναυτικές αντίκες
3 Προσωπικά ημερολόγια και σημειωματάρια του Ναυάρχου Σοφοκλή Δούσμανη. / Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος, https://www.hmmuseum.gr
4 Καΐκι με Συμιακούς σφουγγαράδες / https://www.symi-thea.gr/index.php/en/blog-2/199-hystory-en-3?utm
5 Σκάφανδρο. Πολλά κομμάτια της ναυτικής ιστορίας της Αίγινας παραμένουν ακόμη κρυμμένα σε σεντούκια και σπίτια των κατοίκων / www.divingheritage.com/greecekern.htm
6 Ο Φανός Άκρα Πλακάκια Αίγινας. Δεξιά φαίνεται το σπίτι του φαροφύλακα / Φωτογραφίες συγγραφέα
7 Ξύλινο σκάφος στο καρνάγιο / Φωτογραφία Πέτρου Γιαννακούρη από σελίδα www.greece-is.com/greek-traditional-wooden-boat-builders-dwindling-craft
8 Το καρνάγιο στη περιοχή Αύρας Αίγινας / Φωτογραφία από το βιβλίο Σχολάρχης στην Αίγινα (Παναγής Ηρειώτης), εκδόσεις Καλειδοσκόπιο, Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Αίγινας, 2015
9 Πλήρωμα ατμόπλοιου Στυλιανός Καστάνος το 1933 / Greek Shipping Miracle – Από την Κρίση στον Πόλεμο (1930-1939)
10 Άποψη Ναυτικού Μουσείου Ελλάδας και ο πυργίσκος Υποβρυχίου Παπανικολής στον προαύλιο χώρο / Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος https://www.hmmuseum.gr
11 Ναυτικό Μουσείο Γαλαξιδίου / Ναυτικό Μουσείο Γαλαξιδίου https://galaxidi-museum.gr
12 Άγκυρα στο λιμάνι της Αίγινας / Φωτογραφία συγγραφέα
13 Πρόταση για δημιουργία Θεματικού Πάρκου Ναυτικής ΄Παράδοσης στην Αίγινα / Σύνθεση συγγραφέα
