Βρέθηκε στο βυθό – Σε ποιον ανήκει;

Ναυάγια, κειμήλια και πολιτιστική κληρονομιά: Τι προβλέπει η ελληνική νομοθεσία

Οι ελληνικές θάλασσες αποτελούν ένα από τα μεγαλύτερα υποθαλάσσια μουσεία του κόσμου. Από την αρχαιότητα έως σήμερα, αμέτρητα πλοία διέσχισαν το Αιγαίο και το Ιόνιο μεταφέροντας ανθρώπους, εμπορεύματα, στρατούς, ιδέες και πολιτισμούς. Εμπορικά πλοία, πολεμικά, αλιευτικά, επιβατηγά, ιστιοφόρα, ατμόπλοια και σύγχρονα μηχανοκίνητα σκάφη ταξίδεψαν στα ελληνικά νερά αφήνοντας πίσω τους ένα μοναδικό αποτύπωμα ιστορίας.

Πολλά όμως δεν έφτασαν ποτέ στον προορισμό τους. Θύελλες, συγκρούσεις, προσκρούσεις σε ξέρες, πυρκαγιές, πολεμικές επιχειρήσεις και ανθρώπινα λάθη οδήγησαν εκατοντάδες πλοία στον βυθό. Μαζί τους βυθίστηκαν φορτία, μηχανές, άγκυρες, καμπάνες, ναυτιλιακά όργανα, προσωπικά αντικείμενα ναυτικών, έγγραφα και χιλιάδες άλλα κατάλοιπα που σήμερα αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες της ναυτικής μας ιστορίας.

Ένα ερώτημα που τίθεται συχνά, ιδιαίτερα σε νησιά με ισχυρή ναυτική παράδοση όπως η Αίγινα, είναι απλό: «Αν βρεθεί ένα αντικείμενο από ναυάγιο, σε ποιον ανήκει;»

Η απάντηση όμως μόνο απλή δεν είναι και για να την κατανοήσουμε πρέπει πρώτα να δούμε πώς αντιμετώπισε το ελληνικό κράτος τα ναυάγια κατά τη διάρκεια του τελευταίου αιώνα και πώς φτάσαμε από τη λογική της εκποίησης στη λογική της προστασίας.

Τα ναυάγια ως μάρτυρες της ιστορίας

Για πολλούς ανθρώπους ένα ναυάγιο είναι απλώς ένα παλιό πλοίο που χάθηκε στη θάλασσα.

Για τον ιστορικό, τον αρχαιολόγο και τον ερευνητή όμως, ένα ναυάγιο είναι μια χρονοκάψουλα.

Συχνά διατηρείται στον βυθό σχεδόν όπως βυθίστηκε. Τα αντικείμενα παραμένουν στη θέση τους, δημιουργώντας ένα «παγωμένο στιγμιότυπο» μιας συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής.

Ένα εμπορικό πλοίο του 18ου αιώνα μπορεί να αποκαλύψει εμπορικές διαδρομές και οικονομικές σχέσεις ανάμεσα σε λιμάνια της Μεσογείου. Ένα ατμόπλοιο του 19ου αιώνα μπορεί να φωτίσει την τεχνολογική εξέλιξη της ναυσιπλοΐας. Ένα πολεμικό πλοίο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μπορεί να αποκαλύψει στοιχεία για επιχειρήσεις, ναυμαχίες και ανθρώπινες ιστορίες που διαφορετικά θα είχαν χαθεί.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα ναυάγια αντιμετωπίζονται πλέον διεθνώς ως στοιχεία πολιτιστικής κληρονομιάς και όχι ως πηγή μετάλλων ή συλλεκτικών αντικειμένων. Στην πραγματικότητα, πολλές φορές η μεγαλύτερη αξία ενός ναυαγίου δεν βρίσκεται στα αντικείμενα που περιέχει αλλά στις πληροφορίες που διατηρεί.

Η μεταπολεμική Ελλάδα και το πρόβλημα των ναυαγίων

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο, η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με μια πρωτόγνωρη κατάσταση.

Οι ελληνικές θάλασσες ήταν γεμάτες από ναυάγια. Πλοία όλων των τύπων είχαν βυθιστεί κατά τη διάρκεια του πολέμου. Πολλά αποτελούσαν κίνδυνο για τη ναυσιπλοΐα. Άλλα περιείχαν πολύτιμα μέταλλα και εξοπλισμό που μπορούσε να αξιοποιηθεί σε μια χώρα που προσπαθούσε να ανοικοδομηθεί.

Η προτεραιότητα της εποχής δεν ήταν η αρχαιολογική προστασία αλλά η οικονομική επιβίωση. Έτσι, η πολιτεία προσέγγισε τα ναυάγια πρωτίστως ως περιουσιακά στοιχεία.

Η αντίληψη αυτή αποτυπώθηκε σε μια σειρά νομοθετημάτων που στόχευαν στην εκκαθάριση και αξιοποίηση των βυθισμένων πλοίων.

Σήμερα αυτό ίσως φαίνεται παράξενο, όμως πρέπει να θυμόμαστε ότι η Ελλάδα της δεκαετίας του 1950 δεν είχε ακόμη αναπτύξει τη σύγχρονη αντίληψη περί υποβρύχιας πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ο Α.Ν. 1339/1949 και η πρώτη οργανωμένη προσπάθεια

Σημαντικό σταθμό αποτέλεσε ο Αναγκαστικός Νόμος 1339/1949, ο οποίος επιχείρησε να ρυθμίσει ζητήματα που αφορούσαν τα ναυάγια και την αξιοποίησή τους.

Ο βασικός στόχος ήταν πρακτικός. Το κράτος επιδίωκε να καταγράψει, να ελέγξει και να αξιοποιήσει έναν τεράστιο αριθμό βυθισμένων πλοίων που βρίσκονταν στις ελληνικές θάλασσες.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πολλά από αυτά τα ναυάγια περιείχαν σημαντικές ποσότητες μετάλλου, μηχανημάτων και εξοπλισμού που μπορούσαν να έχουν οικονομική αξία. Η εποχή ήταν διαφορετική και η έννοια της πολιτιστικής διαχείρισης των ναυαγίων βρισκόταν ακόμη στα πρώτα της βήματα.

Το Νομοθετικό Διάταγμα 2648/1953

Η σημαντικότερη ίσως μεταπολεμική ρύθμιση ήταν το Νομοθετικό Διάταγμα 2648 του 1953.

Με αυτό θεσπίστηκε ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για τη διαχείριση των ναυαγίων και ρυθμίστηκαν ζητήματα που αφορούσαν την εκκαθάριση, την αξιοποίηση και τη διοικητική διαχείρισή τους.

Την ίδια περίοδο ιδρύθηκε η Υπηρεσία Εκκαθαρίσεως Ναυαγίων, η οποία ανέλαβε σημαντικό ρόλο στη διαχείριση των βυθισμένων πλοίων.

Σκοπός της δεν ήταν η ιστορική έρευνα. Σκοπός της ήταν η απομάκρυνση κινδύνων για τη ναυσιπλοΐα και η αξιοποίηση περιουσιακών στοιχείων που βρίσκονταν στον βυθό.

Πολλά ναυάγια διαλύθηκαν. Άλλα εκποιήθηκαν και άλλα ανελκύστηκαν μερικώς.

Σήμερα αρκετοί ερευνητές θεωρούν ότι κατά την περίοδο εκείνη χάθηκε πολύτιμο ιστορικό υλικό που θα μπορούσε να είχε διασωθεί.

Πρέπει όμως να κρίνουμε τα γεγονότα με βάση τις ανάγκες της εποχής τους.

Η «υποβρύχια περιουσία» του ΝΑΤ και του ΜΤΝ

Ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα αλλά σχεδόν άγνωστα ζητήματα αφορά τη λεγόμενη «υποβρύχια περιουσία» που περιήλθε στο Ναυτικό Απομαχικό Ταμείο (ΝΑΤ) και στο Μετοχικό Ταμείο Ναυτικού (ΜΤΝ).

Όπως επισημαίνεται στη μελέτη του Αντιπλοιάρχου Π.Ν. Παναγιώτη Τριπόντικα, εκατοντάδες ναυάγια κατέληξαν να αποτελούν αντικείμενο διαχείρισης των δύο αυτών οργανισμών, δημιουργώντας ένα ιδιαίτερο καθεστώς ιδιοκτησιακών και διοικητικών δικαιωμάτων.

Το γεγονός αυτό δείχνει πόσο διαφορετικά αντιμετωπίζονταν τα ναυάγια κατά τη μεταπολεμική περίοδο.

Η έμφαση βρισκόταν στην περιουσιακή και οικονομική τους διάσταση. Σήμερα η έμφαση έχει μετατοπιστεί στην ιστορική και πολιτιστική τους αξία.

Η μετάβαση αυτή δεν πραγματοποιήθηκε απότομα αλλά αποτέλεσε αποτέλεσμα διεθνών εξελίξεων στον χώρο της προστασίας των ιστορικών και αρχαιολογικών καταλοίπων της θάλασσας

Η μεγάλη αλλαγή φιλοσοφίας

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα άρχισε να διαμορφώνεται μια νέα αντίληψη.

Οι αρχαιολόγοι, οι ιστορικοί και οι ειδικοί της θαλάσσιας πολιτιστικής κληρονομιάς ανέδειξαν την τεράστια επιστημονική σημασία των ναυαγίων.

Ένα ναυάγιο δεν είναι απλώς ένα πλοίο.Είναι ένας ιστορικός χώρος και η αφαίρεση αντικειμένων χωρίς τεκμηρίωση ισοδυναμεί με καταστροφή πληροφοριών.

Σταδιακά η προστασία άρχισε να υπερισχύει της εκμετάλλευσης.

Η Ελλάδα ακολούθησε τη διεθνή τάση και ενίσχυσε σημαντικά το θεσμικό πλαίσιο προστασίας.

Η Σύμβαση της UNESCO του 2001

Η μεταβολή του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζονται σήμερα τα ναυάγια δεν αποτελεί μόνο ελληνικό φαινόμενο. Αντανακλά μια ευρύτερη διεθνή αλλαγή αντίληψης σχετικά με την προστασία της υποβρύχιας πολιτιστικής κληρονομιάς.

Σημαντικό σταθμό προς αυτή την κατεύθυνση αποτέλεσε η υιοθέτηση, το 2001, της Σύμβασης της UNESCO για την Προστασία της Υποβρύχιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Η σύμβαση αυτή διαμορφώθηκε ως απάντηση στην αυξανόμενη απειλή που αντιμετώπιζαν χιλιάδες ναυάγια και υποβρύχιοι αρχαιολογικοί χώροι σε ολόκληρο τον κόσμο από ανεξέλεγκτες ανελκύσεις, εμπορικές εκμεταλλεύσεις και οργανωμένες επιχειρήσεις αναζήτησης θησαυρών.

Η βασική φιλοσοφία της είναι απλή αλλά ιδιαίτερα σημαντική: τα κατάλοιπα της ανθρώπινης δραστηριότητας που βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται πρωτίστως ως εμπορεύσιμα αντικείμενα αλλά ως μέρος της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας.

Για τον λόγο αυτό η σύμβαση προωθεί την προστασία των ναυαγίων και, όπου είναι δυνατόν, τη διατήρησή τους στον φυσικό τους χώρο. Η ανέλκυση αντικειμένων θεωρείται μέσο επιστημονικής έρευνας και προστασίας και όχι αυτοσκοπός.

Παράλληλα, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην τεκμηρίωση, στη διεθνή συνεργασία και στην ανταλλαγή επιστημονικής γνώσης. Η αξία ενός ναυαγίου δεν μετριέται πλέον μόνο από τα αντικείμενα που περιέχει αλλά και από τις πληροφορίες που μπορεί να προσφέρει για την ιστορία της ναυσιπλοΐας, του εμπορίου, των πολέμων και της καθημερινής ζωής των ανθρώπων.

Η φιλοσοφία αυτή επηρέασε βαθιά τη σύγχρονη αντίληψη για την προστασία των ναυαγίων και συνέβαλε στη διαμόρφωση του σημερινού πλαισίου προστασίας που εφαρμόζουν πολλές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα.

Ο Νόμος 4858/2021

Η σημαντικότερη σύγχρονη νομοθετική βάση είναι ο Νόμος 4858/2021, ο οποίος κωδικοποίησε το σύνολο της νομοθεσίας για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ο νόμος αυτός δεν περιορίζεται στα χερσαία μνημεία.Περιλαμβάνει και τα ενάλια μνημεία, δηλαδή τα μνημεία που βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.

Η βασική φιλοσοφία του νόμου είναι ότι η πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί δημόσιο αγαθό που πρέπει να προστατεύεται προς όφελος της κοινωνίας και των επόμενων γενεών.

Τι θεωρείται ενάλιο μνημείο;

Η έννοια είναι πολύ ευρύτερη από ό,τι συνήθως φανταζόμαστε.Ενάλιο μνημείο μπορεί να είναι:

• ένα ναυάγιο,
• τμήμα πλοίου, άγκυρα
• φορτίο πλοίου,
• λιμενική εγκατάσταση, αγκυροβόλιο,
• κανόνι,
• ναυτικό όργανο,
• αμφορέαςή
• οποιοδήποτε κατάλοιπο ανθρώπινης δραστηριότητας που βρίσκεται στον βυθό.

Η αξία του δεν καθορίζεται από το υλικό του αλλά από τη σημασία του για την ιστορία.

Μια σκουριασμένη άγκυρα μπορεί να είναι ιστορικά σημαντικότερη από ένα αντικείμενο μεγάλης οικονομικής αξίας.

Το όριο του 1830 και οι συχνές παρεξηγήσεις

Πολλοί πιστεύουν ότι μόνο τα αρχαία αντικείμενα προστατεύονται.Αυτό είναι λάθος.

Η νομοθεσία προστατεύει ασφαλώς τα αρχαία μνημεία, αλλά προβλέπει και την προστασία νεότερων μνημείων όταν αυτά διαθέτουν ιδιαίτερη ιστορική, τεχνολογική ή κοινωνική σημασία.

Έτσι, ένα ναυάγιο του 1941, του 1943 ή του 1944 μπορεί να προστατεύεται εξίσου αυστηρά με πολύ παλαιότερα ναυάγια.Το ίδιο ισχύει και για τα αντικείμενα που προέρχονται από αυτά.

Μπορεί κάποιος να ανελκύσει ένα αντικείμενο;

Η απάντηση είναι σαφής:Όχι χωρίς άδεια.

Η έρευνα, η καταγραφή, η ανάσυρση και η διαχείριση αντικειμένων από τον βυθό διενεργούνται σύμφωνα με συγκεκριμένες διαδικασίες και υπό την εποπτεία των αρμόδιων υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού. Αυτό ισχύει ανεξάρτητα από το αν πρόκειται για αρχαίο αντικείμενο ή για νεότερο ιστορικό εύρημα.

Η αυθαίρετη αφαίρεση αντικειμένων μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές κυρώσεις.

Η σημασία της τεκμηρίωσης

Στην αρχαιολογία υπάρχει μια βασική αρχή:Η πληροφορία είναι συχνά σημαντικότερη από το ίδιο το αντικείμενο.

Μια καμπάνα χωρίς γνωστή προέλευση έχει περιορισμένη ιστορική αξία.Η ίδια καμπάνα όμως αποκτά τεράστια σημασία αν γνωρίζουμεαπό ποιο πλοίο προέρχεται, πότε βυθίστηκε, πού βρέθηκε, σε ποιο σημείο του ναυαγίου βρισκόταν. Γι’ αυτό η επιστημονική τεκμηρίωση είναι κρίσιμη.

Η αόρατη απειλή για τα ναυάγια

Όταν γίνεται λόγος για την καταστροφή των ναυαγίων, οι περισσότεροι άνθρωποι σκέφτονται τη διάβρωση, τα θαλάσσια ρεύματα ή τη φυσική φθορά που προκαλεί ο χρόνος. Στην πραγματικότητα όμως, σε πολλές περιπτώσεις η μεγαλύτερη απειλή δεν προέρχεται από τη φύση αλλά από τον άνθρωπο.

Η ανεξέλεγκτη αφαίρεση αντικειμένων από ναυάγια, ακόμη και όταν γίνεται χωρίς πρόθεση κέρδους, μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτη απώλεια ιστορικών πληροφοριών. Ένα αντικείμενο που αποσπάται από το περιβάλλον του χάνει μεγάλο μέρος της επιστημονικής του αξίας, ιδιαίτερα όταν δεν καταγράφεται με ακρίβεια το σημείο και οι συνθήκες εύρεσής του.

Δεν πρόκειται μόνο για οργανωμένες περιπτώσεις αρχαιοκαπηλίας ή παράνομης διακίνησης αρχαιοτήτων. Συχνά ζημιές προκαλούνται και από καλοπροαίρετους δύτες, αλιείς ή συλλέκτες, οι οποίοι θεωρούν ότι διασώζουν ένα αντικείμενο από τον βυθό χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι αφαιρούν ταυτόχρονα πολύτιμες πληροφορίες από τον ιστορικό χώρο στον οποίο ανήκε.

Για τον λόγο αυτό η σύγχρονη προσέγγιση δεν δίνει έμφαση μόνο στην προστασία των ίδιων των αντικειμένων αλλά και στη διατήρηση του συνόλου του ναυαγίου ως ιστορικού τόπου. Ένα ναυάγιο αποτελεί ένα ενιαίο σύνολο πληροφοριών και κάθε αντικείμενο που αφαιρείται χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση ισοδυναμεί με την απώλεια ενός ακόμη κομματιού από το παζλ της ιστορίας.

Η κατανόηση αυτής της πραγματικότητας εξηγεί γιατί οι περισσότερες σύγχρονες νομοθεσίες, καθώς και οι διεθνείς συμβάσεις προστασίας της υποβρύχιας πολιτιστικής κληρονομιάς, αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερη αυστηρότητα κάθε ανεξέλεγκτη επέμβαση σε ναυάγια και ενάλιους αρχαιολογικούς χώρους.

Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα από τις ελληνικές θάλασσες

Η σημασία της προστασίας των ναυαγίων γίνεται ευκολότερα κατανοητή μέσα από πραγματικά παραδείγματα.

Ίσως το πιο γνωστό ναυάγιο που έχει εντοπιστεί στις ελληνικές θάλασσες είναι το Ναυάγιο των Αντικυθήρων. Η ανακάλυψή του στις αρχές του 20ού αιώνα οδήγησε στην ανέλκυση δεκάδων αρχαιοτήτων, μεταξύ των οποίων και ο περίφημος Μηχανισμός των Αντικυθήρων, ένα από τα σημαντικότερα τεχνολογικά επιτεύγματα της αρχαιότητας. Αν οι πρώτοι ερευνητές είχαν περιοριστεί στην περισυλλογή λίγων εντυπωσιακών αντικειμένων χωρίς συστηματική καταγραφή του χώρου, ένα τεράστιο μέρος της ιστορικής γνώσης που διαθέτουμε σήμερα θα είχε χαθεί. Το παράδειγμα αυτό απέδειξε ότι η πραγματική αξία ενός ναυαγίου δεν βρίσκεται μόνο στα αντικείμενα που περιέχει αλλά και στο σύνολο των πληροφοριών που μπορεί να προσφέρει στην επιστήμη.

Εξίσου χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του βρετανικού νοσοκομειακού πλοίου HMS Britannic, αδελφού πλοίου του περίφημου Titanic, το οποίο βυθίστηκε το 1916 ανοικτά της Κέας. Παρά τη διεθνή φήμη του και το έντονο ενδιαφέρον δυτών και ερευνητών από ολόκληρο τον κόσμο, το ναυάγιο δεν αντιμετωπίζεται ως χώρος από τον οποίο μπορεί κανείς να αφαιρεί αντικείμενα κατά βούληση. Αντιθέτως, αποτελεί ιστορικό τόπο που προστατεύεται από την ελληνική νομοθεσία και ερευνάται υπό συγκεκριμένους όρους. Η περίπτωση του Britannic καταδεικνύει ότι ακόμη και όταν ένα ναυάγιο είναι γνωστό, επισκέψιμο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσειςκαι ιδιαίτερα δημοφιλές, η προστασία του παραμένει προτεραιότητα έναντι οποιασδήποτε συλλεκτικής ή εμπορικής αξιοποίησης.

Τα δύο αυτά παραδείγματα, αν και πολύ διαφορετικά μεταξύ τους, οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα: τα ναυάγια δεν αποτελούν αποθήκες αντικειμένων αλλά πολύτιμες πηγές ιστορικής γνώσης. Και η γνώση αυτή μπορεί να διασωθεί μόνο όταν η έρευνα και η προστασία προηγούνται της περισυλλογής.

Σε ποιον ανήκει τελικά ένα αντικείμενο που βρέθηκε στον βυθό;

Το ερώτημα που δίνει τον τίτλο στο παρόν άρθρο είναι και το δυσκολότερο να απαντηθεί.

Οι περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν ότι υπάρχουν μόνο δύο πιθανότητες, είτε το αντικείμενο ανήκει σε εκείνον που το βρήκεείτε ανήκει στο κράτος.Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.Το ιδιοκτησιακό καθεστώς ενός αντικειμένου που προέρχεται από ναυάγιο εξαρτάται από πολλούς παράγοντες:

• την ηλικία του ναυαγίου,
• το είδος του πλοίου,
• την ιστορική του αξία,
• το εάν έχει χαρακτηριστεί μνημείο,
• το εάν πρόκειται για πολεμικό πλοίο,
• το εάν υπάρχει γνωστός ιδιοκτήτης,
• το εάν έχουν εφαρμοστεί ειδικές διατάξεις της νομοθεσίας περί ναυαγίων.

Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει μία απάντηση που να καλύπτει όλες τις περιπτώσεις.

Ένα αντικείμενο από αρχαίο ναυάγιο αντιμετωπίζεται διαφορετικά από ένα αντικείμενο προερχόμενο από εμπορικό πλοίο του 1950.Ένα αντικείμενο από βρετανικό πολεμικό πλοίο αντιμετωπίζεται διαφορετικά από ένα αντικείμενο προερχόμενο από εγκαταλελειμμένο αλιευτικό.Γι’ αυτό και κάθε περίπτωση εξετάζεται ξεχωριστά από τις αρμόδιες αρχές.

Το σημαντικό όμως είναι ότι η ελληνική νομοθεσία δεν αντιμετωπίζει πλέον τα ναυάγια αποκλειστικά ως περιουσιακά στοιχεία αλλά ως στοιχεία πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η διαπίστωση αυτή αλλάζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο εξετάζεται το ζήτημα της ιδιοκτησίας.

Η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων

Κεντρικό ρόλο στην προστασία των ναυαγίων και των ενάλιων μνημείων έχει η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων.Πρόκειται για εξειδικευμένη υπηρεσία του Υπουργείου Πολιτισμού, η οποία είναι αρμόδια για την έρευνα, προστασία, καταγραφή και ανάδειξη της υποβρύχιας πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας.Το έργο της είναι ιδιαίτερα δύσκολο.

Η Ελλάδα διαθέτει περισσότερα από 20.000 χιλιόμετρα ακτογραμμής, πάνω από 29 χιλιάδες νησιά και βραχονησίδες και αμέτρητους πιθανούς χώρους ενάλιου αρχαιολογικού ενδιαφέροντος.

Οι αρχαιολόγοι της υπηρεσίας αυτής δεν εργάζονται μόνο σε μουσεία και γραφεία.Καταδύονται, χαρτογραφούν βυθούς, καταγράφουν ναυάγια και συμμετέχουν σε επιστημονικές αποστολές.Χάρη στο έργο τους έχουν εντοπιστεί και μελετηθεί μερικά από τα σημαντικότερα ναυάγια της Μεσογείου.Σημαντικέςείναι επίσης οι έρευνες και οι μελέτες που έγιναν σε συνεργασία με πανεπιστήμια του εξωτερικού και που συνεχίζονται να γίνονται στις αρχαίες λιμενικές εγκαταστάσεις της Αίγινας και που αποκαλύπτουν σταδιακά μια συναρπαστική εικόνα.

Για τον μέσο πολίτη όμως η σημαντικότερη λειτουργία της Εφορείας είναι άλλη:

Αποτελεί την αρμόδια υπηρεσία στην οποία μπορεί να απευθυνθεί κάποιος όταν εντοπίσει ή κατέχει αντικείμενα που ενδέχεται να έχουν ιστορική σημασία.

Όταν το ναυάγιο είναι πολεμικό πλοίο

Ιδιαίτερη κατηγορία αποτελούν τα πολεμικά ναυάγια. 

Στις ελληνικές θάλασσες βρίσκονται βυθισμένα πλοία πολλών χωρών: ελληνικά, βρετανικά, γερμανικά, ιταλικά, αμερικανικά και άλλων κρατών. Πολλά από αυτά αποτελούν τόπους τελευταίας ανάπαυσης εκατοντάδων ναυτικών. Σε αρκετές περιπτώσεις εξακολουθούν να θεωρούνται κρατική περιουσία της χώρας στην οποία ανήκαν.

Πολλά από αυτά αποτελούν τόπους τελευταίας ανάπαυσης ανθρώπων που χάθηκαν κατά τη διάρκεια πολεμικών επιχειρήσεων και για τον λόγο αυτό αντιμετωπίζονται διεθνώς με ιδιαίτερο σεβασμό. Δεν θεωρούνται απλώς πηγές αντικειμένων αλλά χώροι μνήμης.

Τα αντικείμενα που προέρχονται από αυτά συνδέονται άμεσα με ανθρώπινες ζωές και ιστορικά γεγονότα, η δε διεθνής πρακτική αναγνωρίζει συχνά ειδικό καθεστώς προστασίας στα πολεμικά ναυάγια, ακριβώς επειδή συνδέονται με ανθρώπινες απώλειες και ιστορικά γεγονότα. Για τον λόγο αυτό η αφαίρεση αντικειμένων από τέτοιους χώρους αντιμετωπίζεται με ιδιαίτερη αυστηρότητα. Δεν πρόκειται απλώς για εύρεση αντικειμένων. Πρόκειται για παρέμβαση σε χώρους μνήμης.

Τι πρέπει να κάνει ένας ψαράς;

Ας υποθέσουμε ότι ένας ψαράς της Αίγινας ανεβάζει στα δίχτυα του μια μπρούτζινη καμπάνα.

Δεν γνωρίζει από ποιο πλοίο προέρχεται.Δεν γνωρίζει πόσο παλιά είναι.Δεν γνωρίζει καν αν προέρχεται από ναυάγιο ή από κάποια άλλη θαλάσσια εγκατάσταση.Τι πρέπει να κάνει;

Η χειρότερη επιλογή είναι να κρατήσει το αντικείμενο χωρίς να ενημερώσει κανέναν.

Η καλύτερη επιλογή είναι να ενημερώσει τις αρμόδιες αρχές και να καταγράψει με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ακρίβεια το σημείο στο οποίο βρέθηκε.Το σημείο εύρεσης είναι συχνά σημαντικότερο από το ίδιο το αντικείμενο.Μια καμπάνα που βρέθηκε σε συγκεκριμένη θέση μπορεί να οδηγήσει στον εντοπισμό ενός άγνωστου ναυαγίου.

Ένα αντικείμενο χωρίς γνωστή προέλευση χάνει μεγάλο μέρος της επιστημονικής του αξίας.

Τι πρέπει να κάνει ένας δύτης;

Αντίστοιχο είναι το ζήτημα για τους ερασιτέχνες δύτες.Η ανάπτυξη του καταδυτικού τουρισμού έχει οδηγήσει όλο και περισσότερους ανθρώπους στον βυθό.

Η σύγχρονη νομοθεσία επιτρέπει πλέον την κατάδυση σε μεγάλο μέρος της ελληνικής επικράτειας, ενώ προβλέπει ακόμη και τη δημιουργία επισκέψιμων ναυαγίων και καταδυτικών αξιοθέατων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο δύτης μπορεί να αφαιρεί αντικείμενα.Το αντίθετο.

Η βασική αρχή είναι:«Παρατηρώ – φωτογραφίζω – καταγράφω – δεν αγγίζω».

Η διεθνής εμπειρία έχει δείξει ότι χιλιάδες ναυάγια καταστράφηκαν όχι από επαγγελματίες αρχαιοκάπηλους αλλά από καλοπροαίρετους συλλέκτες που πίστευαν ότι «σώζουν» αντικείμενα από τον βυθό.Στην πραγματικότητα αφαιρούσαν πολύτιμες πληροφορίες από το ιστορικό τους περιβάλλον.

Η διεθνής αλλαγή νοοτροπίας

Κατά τον 19ο και μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, η αναζήτηση ναυαγίων συνδεόταν σχεδόν αποκλειστικά με την αναζήτηση θησαυρών.Οι εφημερίδες γέμιζαν με ιστορίες για χρυσά νομίσματα, πολύτιμα φορτία και χαμένους θησαυρούς.Σήμερα η προσέγγιση αυτή έχει αλλάξει.

Η διεθνής επιστημονική κοινότητα θεωρεί ότι το σημαντικότερο «εύρημα» ενός ναυαγίου δεν είναι το χρυσάφι αλλά η γνώση.Ένα φορτίο κεραμικών μπορεί να αποκαλύψει εμπορικές σχέσεις.Ένα ναυτικό όργανο μπορεί να αποκαλύψει τεχνολογικές εξελίξεις.Ένα προσωπικό αντικείμενο μπορεί να αποκαλύψει πτυχές της καθημερινής ζωής των ναυτικών.

Με άλλα λόγια, η ιστορία αξίζει περισσότερο από το μέταλλο.

Η περίπτωση της Αίγινας και τι γίνεται με τα οικογενειακά κειμήλια;

Για την Αίγινα το θέμα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

Η Αίγινα κατέχει ιδιαίτερη θέση στην ελληνική ναυτική ιστορία. Βρίσκεται στο κέντρο του Σαρωνικού, στο κέντρο ενός από τα πλέον πολυσύχναστα θαλάσσια περάσματα της Ανατολικής Μεσογείου, σε ένα πέρασμα που χρησιμοποιείται αδιάλειπτα εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Από την αρχαιότητα ακόμη, η Αίγινα υπήρξε σημαντική ναυτική δύναμη. Οι Αιγινήτες διέθεταν ισχυρό στόλο πολεμικών πλοίων και διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ. Κατά τους επόμενους αιώνες η σχέση του νησιού με τη θάλασσα παρέμεινε αδιάρρηκτη, ενώ στα καρνάγια και τους ταρσανάδες του κατασκευάζονταν και επισκευάζονταν καΐκια, αλιευτικά και μικρά εμπορικά σκάφη που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες του Σαρωνικού και του Αιγαίου.

Κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα η Αίγινα συμμετείχε ενεργά στη ναυτική και εμπορική ζωή του Σαρωνικού και του Αιγαίου. Αιγινήτες ναυτικοί ταξίδευαν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, ενώ από τα λιμάνια του νησιού διακινούνταν γεωργικά προϊόντα, εμπορεύματα και επιβάτες. Παράλληλα αναπτύχθηκε μια σημαντική παράδοση μικρής ναυπηγικής.

Η θάλασσα ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την καθημερινότητα των Αιγινητών. Ψαράδες, σφουγγαράδες, καραβοκύρηδες, ναυτικοί του εμπορικού ναυτικού και λιμενεργάτες αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της τοπικής κοινωνίας. Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισαν επίσης οι φαροφύλακες, οι οποίοι επί δεκαετίες υπηρετούσαν στους φάρους της περιοχής, συμβάλλοντας στην ασφάλεια της ναυσιπλοΐας σε ένα από τα πλέον πολυσύχναστα θαλάσσια περάσματα της χώρας.

Κάθε μία από αυτές τις δραστηριότητες άφησε πίσω της ίχνη. Ναυτικά έγγραφα, ημερολόγια ταξιδιών, φωτογραφίες πληρωμάτων, όργανα ναυσιπλοΐας, εξαρτήματα πλοίων, αντικείμενα φαροφυλάκων και προσωπικά κειμήλια ναυτικών εξακολουθούν να διασώζονται σε σπίτια και οικογενειακά αρχεία. Αν και συχνά θεωρούνται απλά οικογενειακά ενθύμια, στην πραγματικότητα αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες της ναυτικής ιστορίας του νησιού και μπορούν να συμβάλουν στην καλύτερη κατανόηση του παρελθόντος της Αίγινας.

Η ναυτική ιστορία της Αίγινας δεν περιορίζεται στα βιβλία. Βρίσκεται στον βυθό.

Γύρω από την Αίγινα εντοπίζονται ναυάγια εμπορικών και πολεμικών πλοίων, καθώς και αεροσκαφών της περιόδου του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Βρίσκεται στα οικογενειακά αρχεία ή ημερολόγια.

Βρίσκεται στις φωτογραφίες παλιών ναυτικών.

Βρίσκεται σε αντικείμενα όπως παλιές πυξίδες, εξάντες, ναυτικά τηλεσκόπια, φανάρια, καμπάνες ή αντικείμενα που κάποτε ανασύρθηκαν από τη θάλασσαπου πολλές φορές παραμένουν ξεχασμένα σε αποθήκες και σεντούκια.

Τα περισσότερα από αυτά αποκτήθηκαν πριν από δεκαετίες και η ύπαρξή τους δεν σημαίνει αυτομάτως παρανομία. Σημαίνει όμως ότι ίσως πρόκειται για τεκμήρια ιστορικής αξίας που αξίζει να καταγραφούν, να μελετηθούν και να διασωθούν.

Η καταγραφή και η διάσωσή τους αποτελεί ευθύνη όλων μας.

Όταν η ιστορία χάνεται

Κάθε χρόνο χάνονται αμέτρητα ιστορικά τεκμήρια.Όχι επειδή καταστρέφονται από πολέμους.

Όχι επειδή τα κλέβουν αρχαιοκάπηλοι.Αλλά επειδή κανείς δεν γνώριζε την αξία τους.

Ένα παλιό ημερολόγιο πετιέται.Μια φωτογραφία καταστρέφεται από την υγρασία.Ένα ναυτικό όργανο πωλείται ως διακοσμητικό.Μια καμπάνα χάνει την ιστορία της.

Όταν συμβαίνει αυτό, δεν χάνεται μόνο ένα αντικείμενο.Χάνεται ένα κομμάτι της συλλογικής μνήμης.Και αυτή η απώλεια είναι συχνά οριστική.

Η διάσωση των κειμηλίων δεν τελειώνει με την ανέλκυση

Η προστασία της ναυτικής κληρονομιάς δεν αφορά μόνο τον εντοπισμό και την καταγραφή ναυαγίων. Εξίσου σημαντική είναι η συντήρηση και η ανάδειξη των ιστορικών αντικειμένων που έχουν ήδη διασωθεί από τη θάλασσα ή έχουν διαφυλαχθεί σε δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές.

Ένα αντικείμενο που παραμένει για χρόνια στο θαλάσσιο περιβάλλον υφίσταται συνεχείς φθορές από τη διάβρωση, τα άλατα και τις χημικές διεργασίες που αναπτύσσονται στην επιφάνειά του. Η ανέλκυσή του από τον βυθό δεν σημαίνει αυτομάτως και τη διάσωσή του. Αν δεν ακολουθήσουν εξειδικευμένες εργασίες συντήρησης, η καταστροφή του μπορεί να επιταχυνθεί και να οδηγήσει στην απώλεια πολύτιμων ιστορικών πληροφοριών.

Στην Ελλάδα σημαντικό έργο προς αυτή την κατεύθυνση επιτελεί η Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού του Πολεμικού Ναυτικού, η οποία, μεταξύ άλλων, συμμετέχει στην έρευνα, τεκμηρίωση, συντήρηση και ανάδειξη ιστορικών ναυτικών κειμηλίων. Μέσα από εξειδικευμένες εργασίες συντήρησης, αντικείμενα που προέρχονται από ιστορικά πλοία, ναυάγια ή άλλες ναυτικές δραστηριότητες διατηρούνται και καθίστανται προσβάσιμα στους ερευνητές και στο κοινό.

Η αξία αυτής της προσπάθειας είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι αναδεικνύει μια βασική αρχή της σύγχρονης διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς: η διάσωση ενός αντικειμένου δεν ολοκληρώνεται με την εύρεσή του αλλά με την τεκμηρίωση, τη συντήρηση και την ένταξή του σε ένα ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο. Μόνο τότε ένα παλιό ναυτικό όργανο, μια καμπάνα πλοίου ή ένα αντικείμενο από ναυάγιο μετατρέπεται από απλό εύρημα σε φορέα ιστορικής μνήμης.

Η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία και για τις τοπικές κοινωνίες. Πολλά κειμήλια που διατηρούνται σήμερα σε σπίτια, αποθήκες ή οικογενειακά αρχεία μπορεί να αποκτήσουν πολύ μεγαλύτερη ιστορική αξία όταν καταγραφούν, συντηρηθούν και συνδεθούν με την ιστορία των ανθρώπων και των πλοίων από τα οποία προέρχονται.

Ένα χρέος απέναντι στο μέλλον

Τα ναυτικά κειμήλια δεν ανήκουν μόνο σε εκείνους που τα κατέχουν. Ανήκουν και στην ιστορία που εκπροσωπούν.

Μια καμπάνα, μια πυξίδα, ένα ναυτικό έγγραφο ή ένα αντικείμενο από ναυάγιο μπορεί να φαίνεται μικρής αξίας. Όταν όμως συνδεθεί με την ιστορία του, μετατρέπεται σε φορέα μνήμης.

Και η μνήμη αυτή είναι ίσως το πολυτιμότερο φορτίο που μπορεί να ανασυρθεί ποτέ από τον βυθό.

Η προστασία της ναυτικής μας κληρονομιάς δεν αποτελεί αποκλειστικά ευθύνη του κράτους ή των ειδικών επιστημόνων. Αποτελεί υπόθεση ολόκληρης της κοινωνίας και ιδιαίτερα των νησιωτικών κοινοτήτων που διατηρούν ζωντανή τη σχέση τους με τη θάλασσα.

Πηγές-Βιβλιογραφία

Α. Νομοθεσία

• Ν. 4858/2021, «Κώδικας Νομοθεσίας για την Προστασία των Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς».
• Ν. 3409/2005, «Καταδύσεις Αναψυχής και άλλες διατάξεις».
• Ν. 4688/2020, διατάξεις για τον καταδυτικό τουρισμό και τα επισκέψιμα ενάλια αξιοθέατα.
• Ν.Δ. 2648/1953 περί εκκαθαρίσεως ναυαγίων.
• Α.Ν. 1339/1949.
• UNESCO Convention on the Protection of the Underwater Cultural Heritage, Paris, 2001.

Μελέτες

• Τριπόντικας, Παναγιώτης, Τα ναυάγια στις ελληνικές θάλασσες και η υποβρύχια περιουσία του ΝΑΤ και του ΜΤΝ. Αύγουστος 2016,
• FLEMMING NICHOLAS C., JAN HARFF, DELMINDA MOURA, ANTHONY BURGESS and GEOFFREY N. BAILEY, Submerged Landscapes of the European Continental Shelf, International Journal of Nautical Archaeology, Vol 47 Issue 2, 3 August 2018
• Delgado, James P., Encyclopedia of Underwater and Maritime Archaeology. British Museum, London, 1997
• UNESCO Manual for Activities Directed at Underwater Cultural Heritage (2013)

Διαδικτυακές πηγές

• Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων.
• Υπουργείο Πολιτισμού.
• UNESCO Underwater Cultural Heritage Programme.
• Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού (ΥΙΝ), Έρευνα & Τεκμηρίωση Ναυαγίων Π. Πλοίων και Συντήρηση – Ανάδειξη Ιστορικών Κειμηλίων)

Φωτογραφίες άρθρου με τίτλο: Βρέθηκε στο βυθό – Σε ποιον ανήκει; Ναυάγια, κειμήλια και πολιτιστική κληρονομιά: Τι προβλέπει η ελληνική νομοθεσία
	λεζάντα	πηγή
1	Ναυάγιο και τιμόνι του φορτηγού πλοίου Russ που βρέθηκε στην Εσθονία και θεωρείται μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς	Wikimedia Commonshttps://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Kaubalaeva_”E._Russ”_vrakk.jpg
2	Δύτες που ερευνούν το ναυάγιο του SSCarnatic (ναυπήγησης 1862) στην Αίγυπτο.	Wikimedia Commonshttps://en.wikipedia.org/wiki/Wreck_diving#/media/File:Ship_wreck_Carnatic_2017-04-22_Egypt-7947.jpg
3	Δύτης που εκτελεί επιστημονική αρχαιολογική έρευνα (φωτογραφία του VivHamilton σε βάθος αναπνευστήρα το 2004)	Wikimedia Commonshttps://commons.wikimedia.org/wiki/File:Scale_drawing_underwater.jpg#
4	Πρόσοψη μέρους Α του Μηχανισμού των Αντικυθήρων που χρονολογείται γύρω στο 89 π.Χ. και προέρχεται από το ναυάγιο που βρέθηκε στα ανοιχτά των Αντικυθήρων. Ο μηχανισμός (είδος αστρολάβου) αποτελείται από ένα σύνθετο σύστημα 30 τροχών και πλακών με επιγραφές που σχετίζονται με ζώδια, μήνες, εκλείψεις και πανελλήνιους αγώνες.	Wikimedia Commonshttps://commons.wikimedia.org/wiki/File:Antikythera_Fragment_A_(Front).webp
5	Από το ναυάγιο του Α/Τ ΟΛΓΑ που βυθίστηκε μετά γερμανική αεροπορική προσβολή, ενώ ήταν αγκυροβολημένο στον όρμο Λακκί Λέρου στις 26 Σεπτεμβρίου 1943. Χάθηκαν ο Κυβερνήτης Πλωτάρχης Μπλέσας, 6 Αξιωματικοί και 65 υπαξιωματικοί και ναύτες.	Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού
6	Από το ναυάγιο του Α/Τ Ύδρα που βυθίσθηκε στις 22 Απριλίου 1941 έπειτα από γερμανική αεροπορική προσβολή βόρεια της Αίγινας. Χάθηκαν ο Κυβερνήτης Ανπχος Θ. Πεζόπουλος, ο Ύπαρχος ΠχηςΒλαχάβας και 4 αξιωματικοί, 11 υπαξιωματικοί και 26 ναύτες.	Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού
7	Μια άγκυρα του 20ού αιώνα στο λιμάνι της Αίγινας	Δική μου φωτογραφία
8	Οικογενειακά ναυτικά κειμήλια	Σύνθεση φωτογραφιών από αντικείμενα καταστημάτων με αντίκες