Μήνες μακριά από την οικογένεια τους, κόπωση, μοναξιά και πλέον ο φόβος πολεμικών επιθέσεων δημιουργούν ένα ιδιαίτερα απαιτητικό περιβάλλον για τους ναυτικούς. Παρ’ όλα αυτά, η μοναξιά του ναυτικού και η ψυχική του υγεία παραμένει σε πολλά πλοία ένα θέμα που δύσκολα συζητείται ανοιχτά.
Η Παγκόσμια Ημέρα Πρόληψης της Αυτοκτονίας στις 10 Σεπτεμβρίου έφερε ξανά το ζήτημα στο προσκήνιο, όμως για τη ναυτιλία δεν μπορεί να αποτελεί θέμα μόνο μιας ημέρας. Η ζωή μέσα στο πλοίο συγκεντρώνει παράγοντες πίεσης που δύσκολα συναντώνται όλοι μαζί σε άλλα επαγγέλματα.
Για μήνες, τα μέλη του πληρώματος εργάζονται, ξεκουράζονται και περνούν τον ελεύθερο χρόνο τους στον ίδιο περιορισμένο χώρο. Δεν υπάρχει η δυνατότητα να φύγουν από αυτό το δύσκολο εργασιακό περιβάλλον όταν τελειώσει η βάρδια ή η εργασία τους, ενώ μια ένταση με έναν συνάδελφο τους συνεχίζεται αναπόφευκτα στο κατάστρωμα, στο μηχανοστάσιο, στην τραπεζαρία και στους διαδρόμους του ακομοδεσίου.
Στις παραδοσιακές δυσκολίες του ναυτικού επαγγέλματος έχουν προστεθεί τα τελευταία χρόνια οι μεγάλες παρακάμψεις που γίνονται λόγο των πολεμικών συγκρούσεων, τα μεγαλύτερα ταξίδια, η αυξημένη γραφειοκρατία, η συνεχής παρακολούθηση της απόδοσης του πλοίου και οι περιορισμένες έξοδοι στα λιμάνια.
Αξίζει να τονίσουμε ότι η παρουσία σε εμπόλεμες ζώνες ανεβάζει ακόμη περισσότερο την πίεση, επηρεάζοντας ακόμη και ανθρώπους με μεγάλη εμπειρία στη θάλασσα.
Η αντίληψη ότι ο ναυτικός πρέπει πάντοτε να αντέχει
Σε ένα επάγγελμα όπου η ψυχραιμία και η αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων αποτελούν βασικά στοιχεία της δουλειάς, η παραδοχή ότι κάποιος δυσκολεύεται μπορεί λανθασμένα να εκληφθεί ως αδυναμία. Ένας ναυτικός ενδέχεται έτσι να αποφεύγει να ζητήσει βοήθεια, φοβούμενος την αντίδραση του υπόλοιπου πληρώματος, της εταιρείας ή τις πιθανές συνέπειες για το επόμενο μπάρκο του.
Το πρόβλημα γίνεται δυσκολότερο όταν κάθε μεταβολή στη συμπεριφορά αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ζήτημα απόδοσης ή πειθαρχίας. Απότομη απομόνωση, συνεχής εκνευρισμός, αϋπνία, απώλεια ενδιαφέροντος και εμφανής δυσκολία συγκέντρωσης μπορεί να δείχνουν ότι ένας άνθρωπος χρειάζεται στήριξη και όχι επίπληξη.
Οι τηλεφωνικές γραμμές βοήθειας μπορεί έως ένα σημείο να είναι χρήσιμες, αλλά από μόνες τους δεν αρκούν. Χρειάζεται μια καθημερινή κουλτούρα πάνω στο πλοίο στην οποία ο πλοίαρχος και οι ανώτεροι αξιωματικοί μπορούν να αντιλαμβάνονται τέτοιες αλλαγές, να προσεγγίζουν διακριτικά τον ναυτικό και να ακούν όσα έχει να πει χωρίς να μετατρέπουν αυτομάτως ένα προσωπικό πρόβλημα σε υπηρεσιακή υπόθεση.
Σημαντικό ρόλο παίζει και η επικοινωνία με την οικογένεια. Το διαδίκτυο έχει βελτιώσει ριζικά τη ζωή στη θάλασσα, επιτρέποντας την καθημερινή επαφή με το σπίτι, μπορεί όμως να λειτουργήσει και αντίστροφα όταν ο ναυτικός παρακολουθεί από χιλιάδες μίλια μακριά προβλήματα στα οποία δεν έχει τη δυνατότητα να παρέμβει. Και εδώ βέβαια τίθεται ένα θέμα το κατά πόσο είναι αρκετό το ίντερεντ που παρέχεται στους ναυτικούς από της εταιρείες.
Οι συνθήκες διαβίωσης επηρεάζουν επίσης άμεσα την ψυχολογική κατάσταση του πληρώματος. Η ανεπαρκής ανάπαυση, η ζέστη στις καμπίνες, ο συνεχής θόρυβος, το περιορισμένο διαδίκτυο, η κακή ποιότητα φαγητού ή η παράταση του χρόνου μιας σύμβασης μπορεί να συμβάλουν πολύ αρνητικά όταν συμβαίνουν για πολλούς μήνες.
Καμία λύση δεν μπορεί να καλύψει κάθε πλοίο και κάθε άνθρωπο. Μια ουσιαστική αρχή, όμως, είναι να μπορεί ο ναυτικός να πει ότι δεν είναι καλά χωρίς να φοβάται πως η παραδοχή αυτή θα χρησιμοποιηθεί εναντίον του.
Η ψυχική υγεία στη θάλασσα δεν αφορά μόνο την προσωπική ευημερία ούτε αποτελεί ζήτημα «ευαισθησίας». Επηρεάζει την ανάπαυση, τη συγκέντρωση, την κρίση και τη λήψη αποφάσεων και, κατά συνέπεια, συνδέεται άμεσα με την ασφάλεια του πλοίου.
Όταν ένα λάθος μπορεί να έχει πολύ σοβαρές συνέπειες, η κατάσταση του ανθρώπου που καλείται να πάρει την απόφαση αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ναυτικής ασφάλειας.
