Ένα από τα χαρακτηριστικά του λεγόμενου «σκιώδους στόλου» ήταν μέχρι σήμερα οι συνεχείς αλλαγές σημαίας. Δεξαμενόπλοια που μετέφεραν ρωσικό πετρέλαιο εμφανίζονταν σε νηολόγια τρίτων χωρών και, όταν οι πιέσεις αυξάνονταν, αρκετά από αυτά άλλαζαν ξανά σημαία. Τους τελευταίους μήνες όμως καταγράφεται μια διαφορετική τάση.
Τα στοιχεία είναι ενδεικτικά της ταχύτητας με την οποία συντελείται αυτή η αλλαγή και σύμφωνα με το Lloyd’s List Intelligence, 86 δεξαμενόπλοια που εντάσσονται στον λεγόμενο «σκιώδη στόλο» έχουν υψώσει ρωσική σημαία από τον Ιούλιο, σε μια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές χώρες εντείνουν τις προσπάθειες ελέγχου πλοίων που συνδέονται με τη μεταφορά ρωσικού πετρελαίου.
Δεν πρόκειται μόνο για αλλαγή του ονόματος που αναγράφεται στην πρύμνη ή της σημαίας που κυματίζει στον ιστό. Για χρόνια, μεγάλο μέρος αυτού του στόλου στηρίχθηκε ακριβώς στην πολυπλοκότητα που δημιουργούσαν οι ξένες σημαίες, οι εταιρείες ειδικού σκοπού και οι συχνές μεταβιβάσεις πλοιοκτησίας. Ένα πλοίο μπορούσε να αλλάξει ιδιοκτήτη, διαχειριστή ή νηολόγιο μέσα σε σχετικά μικρό χρονικό διάστημα, γεγονός που έκανε συχνά δυσκολότερο να αποτυπωθεί ποιος βρίσκεται πραγματικά πίσω από τη λειτουργία του.
Οι διαθέσιμες επιλογές όμως τώρα έχουν περιοριστεί αφού η αυστηρότερη ευρωπαϊκή στάση απέναντι σε νηολόγια και πλοία που συνδέονται με την παράκαμψη κυρώσεων έχει αυξήσει την πίεση σε αυτό το μοντέλο λειτουργίας. Το ίδιο το Lloyd’s List περιγράφει τη μεταφορά δεκάδων πλοίων στη ρωσική σημαία ως στρατηγική στροφή προς περισσότερο άμεσο κρατικό έλεγχο ενός στόλου που έχει αποκτήσει πλέον κρίσιμο ρόλο στις ρωσικές εξαγωγές πετρελαίου.
Η επιλογή της ρωσικής σημαίας έχει επομένως μια λογική που πριν από μερικά χρόνια ίσως να φαινόταν παράδοξη. Η Μόσχα χάνει ένα μέρος της απόστασης που της προσέφεραν τα ξένα νηολόγια, κερδίζει όμως μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στα πλοία και μειώνει την εξάρτηση από κράτη σημαίας που μπορούν, υπό διεθνή πίεση, να διαγράψουν ένα πλοίο από τα μητρώα τους.
Θα πρέπει να αναφέρουμε ότι όταν ένα δεξαμενόπλοιο φέρει πλέον επίσημα τη ρωσική σημαία, η σχέση του με το ρωσικό κράτος είναι πολύ πιο καθαρή. Παράλληλα, η Ρωσία αναλαμβάνει και τις υποχρεώσεις που συνοδεύουν τον ρόλο του κράτους σημαίας, από την εποπτεία και την πιστοποίηση μέχρι την εφαρμογή των διεθνών κανονισμών ασφαλείας.
Το τελευταίο αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω της ηλικίας και της κατάστασης μέρους του συγκεκριμένου στόλου. Πολλά από τα πλοία που χρησιμοποιήθηκαν τα τελευταία χρόνια για τη μεταφορά ρωσικού πετρελαίου είναι δεξαμενόπλοια μεγάλης ηλικίας, τα οποία παρέμειναν στην αγορά ενώ υπό διαφορετικές συνθήκες θα πλησίαζαν προς το τέλος της εμπορικής ζωής τους.
Σε αρκετές περιπτώσεις έχουν προηγηθεί αλλεπάλληλες αλλαγές ιδιοκτησίας, διαχείρισης, κλάσης ή σημαίας, ενώ η ασφαλιστική κάλυψη δεν είναι πάντα αυτή που συναντά κανείς στον συμβατικό διεθνή στόλο.
Η ρωσική σημαία μπορεί να αλλάξει το νομικό και πολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο δραστηριοποιούνται αυτά τα πλοία, δεν μπορεί όμως να αλλάξει την ηλικία του κύτους, των μηχανημάτων, των σωληνώσεων ή των συστημάτων φορτίου. Και όσο ο συγκεκριμένος στόλος μεγαλώνει, τόσο περισσότερο το ζήτημα των κυρώσεων συναντά ένα δεύτερο, εξίσου σοβαρό θέμα που είναι η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και ο κίνδυνος ενός σοβαρού ναυτικού ατυχήματος.
Από «σκιώδης» στόλος σε παράλληλο σύστημα μεταφορών
Η εικόνα που διαμορφώνεται σήμερα απέχει αρκετά από τα πρώτα χρόνια μετά την επιβολή των δυτικών κυρώσεων στη Ρωσία. Τότε ο «σκιώδης στόλος» αντιμετωπιζόταν κυρίως ως ένας μηχανισμός που θα επέτρεπε στη Μόσχα να συνεχίσει τις εξαγωγές πετρελαίου εκτός των παραδοσιακών δυτικών ναυτιλιακών και ασφαλιστικών δομών.
Στην πράξη εξελίχθηκε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο, αφού δημιουργήθηκε ένα παράλληλο δίκτυο εκατοντάδων δεξαμενόπλοιων, εταιρειών, ασφαλιστικών σχημάτων, χρηματοδοτικών διαδρομών και μεταφορτώσεων από πλοίο σε πλοίο, το οποίο επιτρέπει στο ρωσικό πετρέλαιο να εξακολουθεί να φτάνει στις διεθνείς αγορές.
Η μαζική μεταφορά πλοίων στη ρωσική σημαία δείχνει ότι το σύστημα αυτό σταδιακά αποκτά πιο μόνιμα χαρακτηριστικά. Αντί τα πλοία να μετακινούνται συνεχώς μεταξύ μικρών ή αμφιλεγόμενων νηολογίων, ένα μεγαλύτερο τμήμα τους συγκεντρώνεται πλέον κάτω από μία σημαία και, κατά συνέπεια, κάτω από σαφέστερη κρατική δικαιοδοσία.
Για τις ευρωπαϊκές χώρες αυτό δημιουργεί διαφορετικές δυσκολίες και προκλήσεις. Οι έλεγχοι και οι κρατήσεις ενός πλοίου που είναι νηολογημένο σε κάποιο νηολόγιο τρίτης χώρας δεν έχουν πάντοτε το ίδιο πολιτικό βάρος με αντίστοιχη ενέργεια απέναντι σε ένα δεξαμενόπλοιο που φέρει τη ρωσική σημαία και κάθε τέτοιο περιστατικό μπορεί πλέον ευκολότερα να αποκτήσει χαρακτήρα διακρατικής αντιπαράθεσης.
Έτσι, ενώ ο όρος «σκιώδης στόλος» παραμένει σε χρήση, ένα μέρος του στόλου αυτού γίνεται στην πραγματικότητα λιγότερο «σκιώδες» από πριν. Η σύνδεσή του με τη Ρωσία είναι περισσότερο εμφανής, οι διαδρομές του είναι γνωστές και ο ρόλος του στις εξαγωγές πετρελαίου δύσκολα μπορεί πλέον να θεωρηθεί προσωρινός.
Οι 86 αλλαγές σημαίας μέσα σε λίγους μήνες δείχνουν ότι η Μόσχα δεν αντιμετωπίζει πλέον αυτά τα πλοία ως μια λύση ανάγκης. Τα εντάσσει όλο και περισσότερο σε ένα μόνιμο σύστημα μεταφοράς ενέργειας που έχει δημιουργηθεί έξω από τις παραδοσιακές δυτικές δομές, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τις κυρώσεις, την ασφάλιση, τον έλεγχο των πλοίων και, κυρίως, την ασφάλεια στη θάλασσα.
