Εκατοντάδες μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, εκεί όπου η πίεση του νερού γίνεται τεράστια, κινούνται ορισμένα από τα πιο προηγμένα στρατιωτικά σκάφη που έχουν κατασκευαστεί ποτέ, τα πολεμικά υποβρύχια. Το πραγματικό βάθος στο οποίο μπορούν να φτάσουν, ωστόσο, παραμένει ένα από τα καλύτερα φυλαγμένα μυστικά του πολεμικού ναυτικού.
Το μέγιστο βάθος κατάδυσης ενός στρατιωτικού υποβρυχίου δεν είναι απλώς ένα εντυπωσιακό τεχνικό χαρακτηριστικό, αλλά συνδέεται άμεσα με την αντοχή της γάστρας, την απόκρυψη από τον αντίπαλο, τις επιχειρησιακές δυνατότητες του σκάφους και, τελικά, την ασφάλεια του πληρώματός του.
Όσο ένα υποβρύχιο κατεβαίνει βαθύτερα, τόσο αυξάνεται η υδροστατική πίεση που ασκείται στη γάστρα του. Χονδρικά, για κάθε 10 μέτρα βάθους προστίθεται περίπου μία ατμόσφαιρα πίεσης. Στα 500 μέτρα, επομένως, η εξωτερική πίεση είναι περίπου 50 φορές μεγαλύτερη από την ατμοσφαιρική πίεση στην επιφάνεια.
Γι’ αυτό και η σχεδίαση μιας ανθεκτικής γάστρας αποτελεί ένα από τα κρισιμότερα στοιχεία ενός υποβρυχίου. Υλικά υψηλής αντοχής, ενισχυμένα πλαίσια και αυστηρά περιθώρια ασφαλείας επιτρέπουν στο σκάφος να λειτουργεί σε μεγάλα βάθη χωρίς να υποστεί παραμόρφωση ή δομική αστοχία.
Δεν υπάρχει ένα μόνο «μέγιστο βάθος»
Όταν αναφέρεται ότι ένα υποβρύχιο μπορεί να καταδυθεί, για παράδειγμα, στα 500 ή στα 800 μέτρα, χρειάζεται προσοχή στο τι ακριβώς περιγράφει αυτός ο αριθμός. Στη σχεδίαση των υποβρυχίων χρησιμοποιούνται διαφορετικά όρια βάθους και δεν σημαίνουν όλα το ίδιο πράγμα.
Το βάθος δοκιμών είναι εκείνο στο οποίο το υποβρύχιο έχει δοκιμαστεί ώστε να λειτουργεί με ασφάλεια. Υπάρχει στη συνέχεια το μέγιστο επιχειρησιακό βάθος, δηλαδή το βαθύτερο όριο στο οποίο προβλέπεται να μπορεί να επιχειρεί χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η δομική ακεραιότητα και η λειτουργία των συστημάτων του.
Πέρα από αυτά βρίσκεται το βάθος σχεδιασμού, όπου τα περιθώρια ασφαλείας περιορίζονται δραστικά, και τελικά το λεγόμενο crush depth, ή βάθος σύνθλιψης. Εκεί η εξωτερική πίεση μπορεί να ξεπεράσει την αντοχή της κατασκευής, προκαλώντας καταστροφική κατάρρευση του υποβρυχίου.
Η ακριβής απόσταση μεταξύ αυτών των ορίων είναι ιδιαίτερα σημαντική, αλλά στα σύγχρονα πολεμικά υποβρύχια αποτελεί συνήθως διαβαθμισμένη πληροφορία.
Πόσο βαθιά φτάνουν στην πραγματικότητα τα υποβρύχια;
Οι πραγματικές επιχειρησιακές δυνατότητες των στρατιωτικών υποβρυχίων σπάνια δημοσιοποιούνται και τα όποια διαθέσιμα στοιχεία προέρχονται από μη διαβαθμισμένες πληροφορίες, τεχνικές εκτιμήσεις και κατά καιρούς επίσημες αναφορές. Για τον λόγο αυτό, πολλά από τα βάθη που αποδίδονται σε συγκεκριμένες κλάσεις πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εκτιμήσεις και όχι ως επιβεβαιωμένες προδιαγραφές.
Στα ρωσικά υποβρύχια κλάσης Oscar, για παράδειγμα, αναφέρεται βάθος δοκιμών περίπου 830 μέτρων. Για τα επιθετικά πυρηνοκίνητα υποβρύχια κλάσης Yasen, οι διαθέσιμες εκτιμήσεις τοποθετούν το βάθος περίπου στα 600 μέτρα, ενώ για τα στρατηγικά υποβρύχια βαλλιστικών πυραύλων κλάσης Borei αναφέρονται περίπου 500 μέτρα.
Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, τα αμερικανικά Los Angeles έχουν μη διαβαθμισμένο βάθος δοκιμών περίπου 250 μέτρων, παρότι υπάρχουν εκτιμήσεις για σημαντικά μεγαλύτερες δυνατότητες. Για τα πυρηνοκίνητα Ohio, που αποτελούν βασικό τμήμα της αμερικανικής πυρηνικής αποτροπής, αναφέρεται επιχειρησιακό βάθος περίπου 300 μέτρων, με εκτιμήσεις ότι μπορούν να κινηθούν βαθύτερα.
Τα νεότερα Virginia, από τα πλέον προηγμένα επιθετικά υποβρύχια των ΗΠΑ, εμφανίζονται με εκτιμώμενο βάθος δοκιμών περίπου 500 μέτρων, ενώ ορισμένες εκτιμήσεις ανεβάζουν τα σχεδιαστικά τους όρια ακόμη περισσότερο.
Η Κίνα διαθέτει, μεταξύ άλλων, τα συμβατικά υποβρύχια κλάσης 039A/Yuan, τα οποία χρησιμοποιούν σύστημα πρόωσης ανεξάρτητο από τον ατμοσφαιρικό αέρα και εκτιμάται ότι μπορούν να φτάσουν περίπου στα 550 μέτρα. Η συγκεκριμένη τεχνολογία επιτρέπει σε μη πυρηνοκίνητα υποβρύχια να παραμένουν σε κατάδυση για σημαντικά μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα σε σχέση με τα παραδοσιακά ντιζελοηλεκτρικά σκάφη.
Γιατί δεν κατεβαίνουν στα 5.000 ή στα 10.000 μέτρα;
Θεωρητικά, γνωρίζουμε ότι επανδρωμένα σκάφη μπορούν να φτάσουν σχεδόν στον πυθμένα των βαθύτερων ωκεάνιων τάφρων. Το Trieste και το Deepsea Challenger έχουν καταδυθεί στο Challenger Deep της Τάφρου των Μαριανών, σε βάθος περίπου 11.000 μέτρων.
Αυτά όμως είναι βαθυσκάφη και όχι στρατιωτικά υποβρύχια. Η διαφορά είναι θεμελιώδης.
Ένα πολεμικό υποβρύχιο πρέπει να συνδυάζει αντοχή στην πίεση με ταχύτητα, ευελιξία, χαμηλό ακουστικό ίχνος, οπλικά συστήματα, αισθητήρες, πρόωση και επαρκείς χώρους για δεκάδες ή ακόμη και περισσότερα από εκατό μέλη πληρώματος. Ένα βαθυσκάφος σχεδιασμένο για ακραία βάθη μπορεί αντίθετα να έχει πολύ μικρό εσωτερικό όγκο και να κινείται με πολύ χαμηλές ταχύτητες.
Το ζητούμενο για ένα στρατιωτικό υποβρύχιο, επομένως, δεν είναι να καταδυθεί όσο βαθύτερα επιτρέπει η τεχνολογία, αλλά να φτάσει στο βάθος που εξυπηρετεί καλύτερα την αποστολή του χωρίς να θυσιάζει τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά του.
Από τα υποβρύχια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στα σημερινά πυρηνοκίνητα
Για μεγάλο μέρος της ιστορίας τους, τα υποβρύχια δεν ήταν πραγματικά «υποθαλάσσια» σκάφη με τη σημερινή έννοια. Τα πρώτα επιχειρούσαν κυρίως στην επιφάνεια και καταδύονταν για περιορισμένο χρονικό διάστημα, είτε για να επιτεθούν είτε για να αποφύγουν τον εντοπισμό.
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε τον 20ό αιώνα και ιδιαίτερα μετά την εμφάνιση της πυρηνικής πρόωσης. Με την καθέλκυση του USS Nautilus το 1954, ένα υποβρύχιο μπορούσε πλέον να παραμένει κάτω από την επιφάνεια για εξαιρετικά μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς να χρειάζεται ατμοσφαιρικό οξυγόνο για τη λειτουργία των κινητήρων του.
Μαζί άλλαξε και το σχήμα τους. Η χαρακτηριστική υδροδυναμική μορφή των σύγχρονων υποβρυχίων σχεδιάστηκε για αποτελεσματική κίνηση κάτω από το νερό και όχι για πλεύση στην επιφάνεια, όπως συνέβαινε με πολλές παλαιότερες κατασκευές.
Σήμερα, πάντως, το μεγάλο βάθος αποτελεί μόνο ένα μέρος της εξίσωσης αφού ένα σύγχρονο υποβρύχιο κρίνεται κυρίως από το πόσο δύσκολο είναι να εντοπιστεί, από την ποιότητα των αισθητήρων και του σόναρ του, την ακουστική υπογραφή του, την αυτονομία και την ικανότητά του να επιχειρεί χωρίς να αποκαλύπτει τη θέση του.
Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη διαφορά με τα πλοία της επιφάνειας: για ένα στρατιωτικό υποβρύχιο, το μεγαλύτερο πλεονέκτημα δεν είναι απαραίτητα πόσο βαθιά μπορεί να πάει, αλλά το γεγονός ότι ο αντίπαλος δεν γνωρίζει πού ακριβώς βρίσκεται.
