Γράφει ο Διονύσιος Δημ. Μπαράκος
Πλοίαρχος Ε.Ν. Α΄ Τάξεως – Πλοηγός Π.Σ. Πειραιά
Το τελευταίο διάστημα παρακολουθώ με προβληματισμό δημοσιεύματα, δημόσιες παρεμβάσεις και αναρτήσεις που αφορούν ναυτικά περιστατικά, δυσμενείς καιρικές συνθήκες και αποφάσεις πλοιάρχων και πλοηγών.
Αφορμή αποτέλεσαν τρεις χαρακτηριστικές περιπτώσεις: ένα πρόσφατο δημοσίευμα για τις καθυστερήσεις στις πλοηγήσεις του Πειραιά, μια δημόσια παρέμβαση σχετικά με τους χειρισμούς επιβατηγού πλοίου κατά την προσέγγισή του σε λιμάνι των Κυκλάδων, καθώς και τα σχόλια που ακολούθησαν τις ακυρώσεις και τις καθυστερήσεις ακτοπλοϊκών δρομολογίων στην Κεφαλονιά.
Τρεις διαφορετικές περιπτώσεις, με ένα κοινό χαρακτηριστικό: την ευκολία με την οποία διατυπώνονται κρίσεις για σύνθετες ναυτικές διαδικασίες, συχνά χωρίς επαρκή γνώση των πραγματικών συνθηκών.
Ως άνθρωπος που έχει υπηρετήσει για χρόνια στις γέφυρες των πλοίων, θεωρώ ότι αυτή η πρακτική δεν μπορεί να μένει ασχολίαστη.
Πειραιάς: Όταν η πρόγνωση του καιρού γίνεται επιχείρημα αμφισβήτησης
Σε πρόσφατο δημοσίευμα του Reporter.gr, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Πειραιάς: Οι πλοηγοί επικαλούνται τον καιρό, τα πλοία περιμένουν και το υπουργείο παρακολουθεί», γίνεται αναφορά στις καθυστερήσεις των πλοηγήσεων, με ιδιαίτερη έμφαση στις καιρικές συνθήκες.
Η επιλογή της λέξης «επικαλούνται» αφήνει να εννοηθεί ότι οι πλοηγοί ενδεχομένως χρησιμοποιούν τον καιρό ως πρόσχημα.
Αναρωτιέμαι, λοιπόν: με ποια δεδομένα μπορεί κάποιος να αμφισβητήσει μια τέτοια απόφαση;
Η απουσία γενικής μετεωρολογικής προειδοποίησης δεν σημαίνει ότι οι συνθήκες είναι κατάλληλες για κάθε ναυτική εργασία.
Η μετεπιβίβαση του πλοηγού από την πλοηγίδα στην ανεμόσκαλα του πλοίου και το αντίθετο, αποτελεί μια ιδιαίτερα απαιτητική και επικίνδυνη διαδικασία, κατά την οποία τίθεται σε άμεσο κίνδυνο η σωματική ακεραιότητα, ακόμη και η ίδια η ζωή του. Ο πλοηγός καλείται να μετακινηθεί από ένα μικρό σκάφος που επηρεάζεται έντονα από τον κυματισμό, σε μια ανεμόσκαλα που βρίσκεται στην πλευρά ενός πολύ μεγαλύτερου πλοίου, ενώ και τα δύο βρίσκονται σε συνεχή κίνηση. Μια απότομη μεταβολή του κυματισμού, μια απρόβλεπτη κίνηση της πλοηγίδας ή μια στιγμιαία απώλεια ισορροπίας μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρό τραυματισμό, πτώση στη θάλασσα ή ακόμη και σε θανατηφόρο ατύχημα.
Ο κίνδυνος αυτός δεν είναι θεωρητικός. Είναι πραγματικός και υπαρκτός σε κάθε μετεπιβίβαση, ακόμη και όταν οι καιρικές συνθήκες φαίνονται σχετικά καλές. Ο τοπικός κυματισμός, η κίνηση του πλοίου και της πλοηγίδας, η διεύθυνση του ανέμου και οι συνθήκες στο συγκεκριμένο σημείο δεν μπορούν να αξιολογηθούν αποκλειστικά από μια γενική μετεωρολογική πρόγνωση. Γι’ αυτό και η απόφαση για την ασφαλή πραγματοποίηση της μετεπιβίβασης δεν μπορεί να αμφισβητείται χωρίς γνώση των πραγματικών συνθηκών που επικρατούν εκείνη τη στιγμή.
Η Πανελλήνια Ένωση Πλοηγών έχει επανειλημμένα επισημάνει τα σοβαρά ζητήματα όπως αυτά που αφορούν τη χρόνια υποστελέχωση της υπηρεσίας, τη σημαντική αύξηση του πλοηγικού έργου τα τελευταία χρόνια, χωρίς την αντίστοιχη ενίσχυση σε προσωπικό και μέσα, την αυξανόμενη εργασιακή επιβάρυνση των πλοηγών, καθώς και τους περιορισμούς που επιβάλλουν τα ισχύοντα όρια ταχύτητας στους διαύλους και σε διάφορες περιοχές ναυσιπλοΐας, τα οποία επηρεάζουν τον χρόνο εκτέλεσης των πλοηγήσεων.
Οι χειρισμοί των πλοιάρχων και οι πραγματογνώμονες της επόμενης ημέρας
Ανάλογο προβληματισμό προκαλεί πρόσφατη δημόσια παρέμβαση, η οποία αναπαράχθηκε από κυκλαδίτικη ενημερωτική ιστοσελίδα, σχετικά με τους χειρισμούς επιβατηγού πλοίου κατά την προσέγγιση και πρόσδεσή του σε λιμάνι των Κυκλάδων.
Στη συγκεκριμένη παρέμβαση διατυπώθηκαν ερωτήματα για την εκτίμηση των καιρικών συνθηκών, την επιλογή θέσης πρόσδεσης, τη διαδικασία χειρισμού του καταπέλτη και, ουσιαστικά, για το τι θα έπρεπε να είχε κάνει ο πλοίαρχος.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι κάποιος θέτει ερωτήματα. Κάθε ναυτικό περιστατικό πρέπει να διερευνάται και κάθε απόφαση μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο ελέγχου.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν τα ερωτήματα συνοδεύονται από υπαινιγμούς και δημόσιες εκτιμήσεις για ενδεχόμενα σφάλματα, πριν ακόμη γίνουν γνωστά όλα τα πραγματικά περιστατικά.
Παρατηρείται, μάλιστα, το φαινόμενο να εμφανίζονται συχνά τα ίδια πρόσωπα μετά από ναυτικά ατυχήματα και περιστατικά, έτοιμα να σχολιάσουν, να υποδείξουν λάθη και να διατυπώσουν συμπεράσματα.
Πριν ακόμη ολοκληρωθεί η διερεύνηση, έχουν ήδη αρχίσει οι δημόσιες δηλώσεις και οι αναλύσεις.
Και εδώ προκύπτει ένα εύλογο ερώτημα: πρόκειται πάντοτε για πραγματικό ενδιαφέρον για τη ναυτική ασφάλεια ή μήπως ορισμένες φορές τα ναυτικά περιστατικά αποτελούν και ευκαιρία για προσωπική δημοσιότητα;
Η συχνή παρουσία στα μέσα ενημέρωσης δεν αποτελεί απόδειξη ειδικής γνώσης. Ούτε η δημόσια προβολή καθιστά κάποιον αρμόδιο να αποφαίνεται για κάθε ναυτικό χειρισμό.
Η προσέγγιση και πρόσδεση ενός πλοίου δεν αξιολογούνται από αποσπασματικές εικόνες, βίντεο ή περιγραφές, ούτε με την άνεση που προσφέρει η εκ των υστέρων γνώση του αποτελέσματος.
Απαιτείται γνώση των χαρακτηριστικών του πλοίου, της διαμόρφωσης του λιμένα, των επικρατουσών συνθηκών και των πραγματικών περιθωρίων ελιγμών.
Κανένας πλοίαρχος δεν βρίσκεται υπεράνω κριτικής. Για να κρίνει, όμως, κάποιος έναν χειρισμό, οφείλει πρώτα να γνωρίζει τι πραγματικά συνέβη.
Η ναυτική εμπειρία δεν αποκτάται μπροστά σε μια τηλεοπτική κάμερα και η πραγματογνωμοσύνη δεν υποκαθίσταται από τη συχνότητα των δημόσιων εμφανίσεων.
Είναι πάντοτε εύκολο να εξηγεί κάποιος, εκ των υστέρων, τι θα έπρεπε να είχε γίνει. Πολύ δυσκολότερο είναι να λάβει ο ίδιος την απόφαση τη στιγμή που εξελίσσεται ο χειρισμός.
Κεφαλονιά: Τα απαγορευτικά και οι «καπετάνιοι» των κοινωνικών δικτύων
Ανάλογη εικόνα παρουσιάστηκε στη δημόσια συζήτηση για ακόμη μία φορά που αφορά τα ακτοπλοϊκά δρομολόγια της Κεφαλονιάς, με αφορμή τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες και τη μη εκτέλεση προγραμματισμένων δρομολογίων.
Δεν έλειψαν οι χαρακτηρισμοί για πλοία «του γλυκού νερού», οι συγκρίσεις με παλαιότερους πλοιάρχους που υποτίθεται ότι ταξίδευαν υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, αλλά και οι υποψίες ότι πίσω από αποφάσεις μη εκτέλεσης δρομολογίων κρύβονται οικονομικές σκοπιμότητες.
Επανήλθε, μάλιστα, το γνωστό επιχείρημα: «Αφού δεν υπάρχει απαγορευτικό απόπλου, γιατί δεν ταξιδεύει το πλοίο;»
Η απουσία απαγορευτικού απόπλου δεν αποτελεί «πιστοποιητικό» ασφαλούς εκτέλεσης ενός ταξιδιού.
Η πραγματική κατάσταση της θάλασσας, η διεύθυνση του ανέμου, ο κυματισμός, οι συνθήκες προσέγγισης και οι ιδιαιτερότητες κάθε λιμένα είναι παράγοντες που δεν αποτυπώνονται απλώς σε έναν αριθμό μποφόρ.
Ο πλοίαρχος δεν καλείται μόνο να διαπιστώσει εάν επιτρέπεται τυπικά ο απόπλους, αλλά να αξιολογήσει τις συνθήκες του συγκεκριμένου ταξιδιού.
Ούτε η επιτυχής εκτέλεση ενός δρομολογίου στο παρελθόν αποτελεί απόδειξη ότι κάθε επόμενο ταξίδι μπορεί να πραγματοποιηθεί υπό αντίστοιχες συνθήκες.
Η ναυτοσύνη δεν είναι διαγωνισμός τόλμης. Είναι η ικανότητα ορθής εκτίμησης και διαχείρισης του εκάστοτε κινδύνου.
Η ταλαιπωρία των επιβατών και των νησιωτών είναι απολύτως κατανοητή. Δεν δικαιολογεί, όμως, αυθαίρετες κατηγορίες ή την απόδοση οικονομικών κινήτρων χωρίς αποδεικτικά στοιχεία.
Όταν η δημόσια πίεση γίνεται παράγοντας κινδύνου
Υπάρχει και μια σοβαρότερη διάσταση που συχνά παραβλέπεται.
Όταν κάθε απόφαση καθυστέρησης, αναβολής ή ματαίωσης μιας ναυτικής εργασίας συνοδεύεται από δημόσιες κατηγορίες και αμφισβήτηση της επαγγελματικής επάρκειας εκείνου που την έλαβε, δημιουργείται ένα περιβάλλον πίεσης.
Και υπάρχει μια ακόμη αντίφαση που αξίζει να επισημανθεί. Ο πλοίαρχος βρίσκεται συχνά αντιμέτωπος με την κατακραυγή, όποια απόφαση κι αν πάρει. Αν αποφασίσει να μην εκτελέσει το δρομολόγιο, κατηγορείται για την ταλαιπωρία των επιβατών. Αν αποφασίσει να ταξιδέψει με δυσμενείς καιρικές συνθήκες και οι επιβάτες ταλαιπωρηθούν κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, δέχεται και πάλι επικρίσεις για την επιλογή του.
Τελικά, όποια απόφαση κι αν λάβει, βρίσκεται εκτεθειμένος στην εκ των υστέρων κριτική. Μόνο που η ευθύνη της απόφασης παραμένει αποκλειστικά δική του.
Τέτοιες αποφάσεις δεν μπορεί να λαμβάνονται υπό τον φόβο της δημόσιας διαπόμπευσης.
…και η «άλλη» πίεση που δεν βλέπει κανείς
Κανείς από όσους βιάζονται να κρίνουν δεν γνωρίζει τι περνά ένας πλοίαρχος από τη στιγμή που πληροφορείται ότι έρχεται κακοκαιρία. Τα ξενύχτια στη γέφυρα, με το ανεμόμετρο αγκαλιά, παρακολουθώντας συνεχώς τον καιρό και προσπαθώντας να εκτιμήσει αν και πότε μπορεί να πραγματοποιηθεί το δρομολόγιο.
Και μαζί με όλα αυτά, η πίεση να εξυπηρετήσει το νησί. Γιατί γνωρίζει ότι πίσω από ένα δρομολόγιο υπάρχουν άνθρωποι που περιμένουν. Ο καρκινοπαθής που πρέπει να μεταβεί για τη θεραπεία του, ο νεφροπαθής που πρέπει να κάνει αιμοκάθαρση, ο άνθρωπος που έχει επείγουσα ανάγκη να ταξιδέψει.
Αυτά τα γνωρίζει ο πλοίαρχος. Τα σκέφτεται, τα κουβαλά και τον βαραίνουν πολύ περισσότερο απ’ όσο φαντάζονται οι σχολιαστές του.
Και μέσα σε όλη αυτή την πίεση καλείται να πάρει μια απόφαση, γνωρίζοντας ότι έχει στα χέρια του ανθρώπινες ζωές.
Εκείνη τη στιγμή δεν χωρούν δεύτερες σκέψεις για το τι θα γράψει ο καθένας, ποιος θα διαμαρτυρηθεί ή ποιος θα εμφανιστεί την επόμενη ημέρα να του υποδείξει τι έπρεπε να κάνει.
Δημοσιογραφική κριτική και δημόσιος σχολιασμός: Δύο διαφορετικά πράγματα
Στο σημείο αυτό θεωρώ απαραίτητο να γίνει ένας σαφής διαχωρισμός.
Η δημοσιογραφία έχει δικαίωμα και υποχρέωση να ερευνά, να αναδεικνύει προβλήματα και να ασκεί κριτική. Η υπεύθυνη ενημέρωση αποτελεί ουσιαστικό μέρος του δημόσιου ελέγχου.
Διαφορετική είναι η περίπτωση όσων, μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα και στο όνομα της αγάπης τους για τα πλοία, θεωρούν ότι μπορούν να αξιολογούν κάθε ναυτικό χειρισμό και κάθε απόφαση ενός πλοιάρχου.
Η καραβολατρεία είναι (και προσωπική μου αν θέλετε) αξιόλογη ενασχόληση και η αγάπη για τα πλοία απολύτως σεβαστή. Δεν αποτελεί, όμως, από μόνη της γνώση της ναυτικής πράξης.
Άλλο να αγαπάς τα πλοία και άλλο να γνωρίζεις τι σημαίνει να έχεις την ευθύνη τους.
Ούτε η δημοσιογραφική ιδιότητα ούτε η δημόσια προβολή υποκαθιστούν την τεχνική γνώση και την πραγματική εμπειρία.
Η κριτική είναι θεμιτή και αναγκαία, αρκεί να βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα και γνώση των συνθηκών, και όχι σε υποθέσεις και προσωπικές εκτιμήσεις. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος κάθε καθυστέρηση, κάθε ακύρωση και κάθε ναυτικό περιστατικό να αντιμετωπίζεται ως ένδειξη λάθους ή παράλειψης, πριν ακόμη εξεταστούν τα πραγματικά γεγονότα.
Η ευθύνη δεν ασκείται εκ του ασφαλούς
Όσοι έχουμε υπηρετήσει στη γέφυρα ενός πλοίου γνωρίζουμε ότι οι αποφάσεις στη θάλασσα δεν λαμβάνονται με την πολυτέλεια της εκ των υστέρων ανάλυσης.
Λαμβάνονται σε πραγματικό χρόνο, με πίεση, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, με περιορισμένα περιθώρια και με πλήρη επίγνωση ότι ένα λάθος μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες.
Κανένας δεν βρίσκεται υπεράνω ελέγχου. Τα λάθη πρέπει να διερευνώνται και οι ευθύνες, όπου υπάρχουν, να αποδίδονται.
Η κριτική, όμως, χρειάζεται στοιχεία, όχι μεγάλα λόγια. Είναι εύκολο να κατηγορείς· δύσκολο να γνωρίζεις τι πραγματικά συνέβη.
Και κυρίως, η ναυτική ασφάλεια δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ένα ακόμη πεδίο εύκολων εντυπώσεων.
Γιατί στη θάλασσα την ευθύνη δεν την αναλαμβάνει εκείνος που γράφει το άρθρο, κάνει την ανάρτηση ή εμφανίζεται ως ειδικός. Την αναλαμβάνει εκείνος που καλείται να πάρει την απόφαση.
Και η διαφορά αυτή δεν είναι επικοινωνιακή.
Είναι ζήτημα ανθρώπινης ζωής.
